Garai berrietarako ekonomia

Hamarkadetan zehar, Euskal Herriko eztabaida ekonomikoaren zati handi bat testuinguru nahiko ezagun batean garatu da: ekonomia ireki, industrial eta esportatzailea, Europako merkatuetan txertatua eta balio-kate globalekin estuki lotua. Esparru hori ez da desagertu, baina haren arauak aldatzen ari dira. Globalizazioak aurrera jarraitzen du, baina jada ez dago soilik kosturik txikienen eta eraginkortasun handienaren bilaketaren inguruan antolatuta. Horniduren segurtasunak, autonomia teknologikoak, energiak, kapitalerako sarbideak, berrikuntzarako gaitasunak eta ekoizpen-jardueren lurralde-erroldatzeak gero eta pisu handiagoa hartu dute.

Aldaketa bereziki garrantzitsua da tamaina txikiko eta espezializazio industrial handiko lurralde batentzat. Euskal ekonomiak indargune garrantzitsuak ditu: hazkundea, enplegua, inbertsioa eta metatutako gaitasun teknologikoak dituen enpresa-sarea. Baina indargune horiek badituzte aldi ekonomiko hurbiletik harago begiratzera behartzen gaituzten zantzuak ere. Barne-eskaerak jarduerari eutsi diezaioke, industria eta esportazioek indarra galtzen duten bitartean; enpresa batek lehiakorra izaten jarrai dezake gaur egun eta, aldi berean, datozen urteetan bere posizioa zalantzan jarriko duen eraldaketa teknologiko baten aurrean aurki daiteke.

Erronka, beraz, ez da soilik haztea, baizik eta hazkunde hori posible egiten duten oinarriak zaintzea eta berritzea.

Geografia ekonomiko berri bat

Lehen auzia Europak nazioarteko agertoki berrian duen posizioa da. Europar Batasunak aldi berean egin behar die aurre Estatu Batuekiko eta Txinarekiko berrikuntza- eta inbertsio-arrakalari, energia-trantsizio garestiari, lehia teknologiko handiagoari eta kanpoko mendekotasunak murrizteko gero eta premia handiagoari. Europako diagnostikoa ez da jada auzi abstraktua. Haren ondorioak industria-lurralde zehatzetara iristen dira eta Euskal Herriarentzat funtsezkoak diren sektoreei eragiten diete, automobilgintzatik hasi eta altzairugintza, kimika edo teknologia aurreratuetaraino.

Horri nazioarteko merkataritzaren eraldaketa gehitu behar zaio. Muga-zerga eta geopolitika tentsioek hornidura-kateak eskualde mailan gehiago antolatzea eta irizpide estrategikoei garrantzi handiagoa ematea bultzatzen ari dira. Merkataritza ez da desagertzen, baina politikoago bihurtzen da. Ekonomia esportatzaile batentzat, horrek esan nahi du jada ez dela nahikoa galdetzea non ekoitzi kosturik txikienarekin edo non saldu gehien. Galdetu behar da, halaber, zein lehengai, teknologia, merkatu, azpiegitura eta kanpoko erabakiren mende dagoen ekoizteko gaitasuna.

Lehiakortasunak esanahi zabalagoa hartzen du gaur egun. Ez da produktibitatera, lan-kostuetara edo esportatzeko gaitasunera mugatzen

Energiak ongi erakusten du aldaketa hori. Ez da kostu-aldagai hutsa; segurtasun- eta lehiakortasun-auzi ere bihurtu da. Antzeko zerbait gertatzen da lehengai kritikoekin. Trantsizio ekologikoak elektrifikaziorako, digitalizaziorako eta teknologia garbietarako beharrezkoak diren mineral eta osagaien eskaria handitzen du, eta, aldi berean, horien erauzketa eta eraldaketa Europatik kanpo kontzentratuta daude neurri handi batean. Trantsizio berdeak ez ditu mendekotasunak ezabatzen: eraldatu egiten ditu, eta beste batzuk sor ditzake.

Horregatik, lehiakortasunak esanahi zabalagoa hartzen du gaur egun. Ez da produktibitatera, lan-kostuetara edo esportatzeko gaitasunera mugatzen. Erabakiguneak mantentzeko, talentua erakartzeko eta atxikitzeko, finantzaketarako sarbidea izateko, ezagutza propioa sortzeko eta datozen hamarkadak definituko dituzten teknologietan parte hartzeko aukera ere barne hartzen du. Era berean, eraldaketei laguntzeko gai diren erakundeak izatea eskatzen du, enpresa- eta gizarte-ekimenaren ordezko bihurtu gabe.

Teknologia: produktibitate-auzia, baina baita gaitasun-auzia ere

Adimen artifiziala etapa berri honen adierazpen argienetako bat da. Galdera jada ez da soilik teknologiak enplegua suntsitu edo sortuko ote duen. Auzi nagusia da nork izango duen teknologia hori txertatzeko gaitasuna, nork bereganatuko dituen produktibitate-irabaziak eta nola banatuko diren haren ondorioak enpresa handien eta txikien, lanbide-profilen eta lurraldeen artean.

Arrakala teknologikoa arrakala produktibo bihur daiteke, berrikuntzarako eta teknologia berriak hartzeko gaitasunak enpresa-sarearen zati mugatu batean kontzentratzen badira. Hori bereziki garrantzitsua da enpresa txiki eta ertainek osatzen duten ekonomia batean; izan ere, inbertitzeko, langileak prestatzeko edo tresna berriak txertatzeko gaitasuna ez da berdina enpresa guztietan.

Gainera, dimentsio kultural eta linguistiko bat ere badago. Hizkuntza-teknologiak hizkuntza-merkatu handien inguruan garatzen dira nagusiki. Hizkuntza batek ingurune digital, hezitzaile eta komunikatibo berrietan izango duen presentzia gero eta gehiago egongo da teknologia horietan parte hartzeko duen gaitasunaren mende. Eraldaketa digitalak, beraz, enpresa-berrikuntzaren esparrua gainditzen duen galdera bat planteatzen du: zer baldintza behar dira komunitate batek bere hizkuntza eta kultura ekosistema teknologiko berrian garatzen jarrai dezan?

Belaunaldi-erreleboa auzi ekonomiko gisa

Aldaketa teknologiko eta geoekonomikoa aldi berean gertatzen ari da hain ikusgarria ez den eta, ziurrenik, egiturazkoagoa den beste arazo batekin: belaunaldi-erreleboa. Euskal ekoizpen-sareak erretiro ugari izango ditu datozen hamarkadan. 2036ra arte aurreikusten diren enplegu-aukeren zati handi bat, hain zuzen ere, lan-merkatutik irtengo diren pertsonen ordezkapenarekin lotuta egongo da.

Arazoa bereziki esanguratsua da familia-enpresaren kasuan. Enpresa-sarean duen pisua handia da, baina ondorengotza-prozesuek zailtasun handiak dituzte. Enpresa batek jarraipenik aurkitzen ez duenean, ez da lanpostu bat soilik galtzen: ezagutza, merkataritza-harremanak, berrikuntzarako gaitasuna eta lurraldearekiko errotzea ere gal daitezke.

Euskal Herriak talentu gehiago behar du eta, aldi berean, talentu horrek bertan geratu nahi izateko baldintzak eskaintzeko gai izan behar du

Belaunaldi-erreleboa, beraz, auzi ekonomikotzat ez ezik, gaitasunak transmititzeko auzitzat ere hartu behar da.

Hemen ageri da sakoneko tentsio bat. Euskal Herriak talentu gehiago behar du eta, aldi berean, talentu horrek bertan geratu nahi izateko baldintzak eskaintzeko gai izan behar du. Etxebizitza, kualifikazio handiko enplegua, lanbide-aukerak eta bizi-kalitatea ekuazio horren parte dira. Etorkizuneko lehiakortasuna ezin da erabat bereizi bizitzeko eta lan egiteko lurralde erakargarria eraikitzeko gaitasunetik.

Lurralde bat, errealitate desberdinak

Barnealdeko aldeak ere kontuan hartu behar dira. EAEk, Nafarroak eta Iparraldeak nazioarteko eraldaketen eraginpean egotearen ezaugarri bera dute, baina ez dituzte tresna instituzional, fiskal edo ekonomiko berak. Kontzertu Ekonomikoa eta Nafarroako Hitzarmen Ekonomikoa, batetik, eta Iparraldeko Frantziako zerga-araubide orokorra, bestetik, hiru errealitate instituzional desberdinen adierazgarri dira, partekatutako espazio historiko eta kultural baten barruan.

Aniztasun hori ez da administrazio-xehetasun hutsa: lurralde bakoitzak jarduteko, politikak finantzatzeko, informazioa sortzeko eta erronka berberei erantzuteko duen gaitasuna baldintzatzen du.

Horregatik, Euskal Herriko eredu ekonomikoaz hitz egitean, bi sinplifikazio saihestu behar dira. Lehena, euskal errealitate ekonomiko bakar eta homogeneo bat dagoela pentsatzea litzateke. Bigarrena, desberdintasun instituzionalek ikuspegi partekaturik izatea eragozten dutela pentsatzea. Erronka, hain zuzen ere, desberdintasunak aitortu eta, aldi berean, interes eta erronka komunak identifikatzeko aukera emango duten lankidetza-esparruak aurkitzea da.

Funtsezko auzia da nola bideratu daitezkeen behar adina baliabide ekonomia produktibora, interes orokorra bistatik galdu gabe eta finantzaketa publikoa ekimen pribatuaren ordezko bihurtu gabe

Finantzaketa ere funtsezko elementua da. Eraldaketa ekonomikoak inbertsioa eskatzen du eta, bereziki, teknologia-, industria- edo energia-proiektuei eusteko gai den inbertsioa, proiektu horien errentagarritasuna ez baita berehalakoa. Funtsezko auzia da nola bideratu daitezkeen behar adina baliabide ekonomia produktibora, interes orokorra bistatik galdu gabe eta finantzaketa publikoa ekimen pribatuaren ordezko bihurtu gabe.

Era berean, finantza-autonomia ezin da ekoizpen-gaitasunetik bereizita aztertu. Berezko zerga-tresnak izatea garrantzitsua da, baina horien benetako tartea jarduera, enplegua, inbertsioa eta zerga-oinarriak sortzeko gai den ekonomia bat egotearen mende ere badago. Autonomia ekonomikoa ez da soilik diru-bilketaren auzia: ekoizpen-gaitasunaren auzia ere bada.

Haztea, eraldatzea eta errotzea zaintzea

Eszenatoki horrek errotzeaz ulertzen duguna ere berriz pentsatzera behartzen gaitu. Enpresa bat lurraldean mantentzeak ez du esan nahi hura geldiaraztea edo inolako eraldaketarik saihestea. Ezta gutxiago ere. Enpresak nazioartekotzen direnean ere ezagutza, kualifikazio handiko enplegua, erabakiguneak eta berrikuntzarako gaitasunak lurraldeari lotuta iraun dezaten baldintzak sustatzea esan nahi du.

Errotzea irekitasunarekin bateragarria izan daiteke; are gehiago, ekonomia txiki eta esportatzaile bat, ziurrenik, irekitasun hori gabe baino ezingo da modu iraunkorrean mantendu.

Trantsizio ekologikoak beste zailtasun bat gehitzen du. Urteetan zehar, ingurumen-eskakizun gisa planteatu izan da batez ere, baina gero eta argiago dago industria-eraldaketa ere badela. Energia aldatzeak, prozesuak elektrifikatzeak, produktuak aldatzeak, isuriak murrizteak eta araudi berrietara egokitzeak inbertsioak, gaitasun berriak eta balio-kate berriak eskatzen ditu.

Badago eraldaketa horiek guztiak zeharkatzen dituen beste auzi bat: zer-nolako ongizatea sortzea nahi dugu ekonomiak?

Trantsizioa aukeren iturri izan daiteke, baina egokitzeko gaitasunik ez duten enpresak eta langileak atzean ere utz ditzake. Galdera jada ez da eraldaketarik izango ote den, baizik eta nola banatuko diren haren kostuak, aukerak eta gaitasunak.

Eta badago eraldaketa horiek guztiak zeharkatzen dituen beste auzi bat: zer-nolako ongizatea sortzea nahi dugu ekonomiak? Hazkundeak, berez, ez dio galdera horri erantzuten. Ekonomia batek bere ekoizpena handitu dezake eta, hala ere, etxebizitzarako sarbide-arazoak, aukera-desberdintasuna edo zaintza-lanen gainkarga sor ditzake.

Eztabaida ekonomikoak, beraz, bere emaitzei buruzko ikuspegi zabalagoa txertatu behar du: ez bakarrik zenbat ekoizten den, baita zertarako, norentzat eta zer ondoriorekin ere.

Ereduaz pentsatzeko esparru bat irekitzea

Horixe da, hain zuzen ere, EKOSTENen zentzua. Proiektuak Euskal Herriko eredu sozioekonomikoaz epe luzera pentsatzen laguntzeko beharrari erantzuten dio, eraldaketa ekologiko, demografiko eta teknologiko handiei eta ongizatearen, ekoizpen-gaitasunaren, erakundeen eta lurraldearen arteko harremanari erreparatuz.

Asmoa profil, esperientzia eta ikuspegi askotarikoak biltzea da, diagnostikoak alderatzeko, desadostasunak identifikatzeko eta ikuspegi desberdinetatik abiatuta proposamenak eraikitzeko. Aniztasuna baldintza gisa planteatzen da erantzun osoagoak lortzeko eta, horrela, arazoaren dimentsio desberdinak txertatu ahal izateko.

Izan ere, datozen urteetako erronka nagusietako bat eraldaketa bakoitza bere aldetik lantzea saihestea izango da. Kontua ez da irekitasunaren eta babesaren artean, industriaren eta zerbitzuen artean, teknologiaren eta enpleguaren artean edo hazkundearen eta ongizatearen artean aukeratzea. Kontua da batzuk zein besteak eusteko aukera emango duten konbinazio instituzional, enpresarial eta sozialak aurkitzea.

Euskal Herriak gaitasun garrantzitsuak ditu eszenatoki honi aurre egiteko, baina horietako bakar batek ere ez du emaitza berez bermatzen

Euskal Herriak gaitasun garrantzitsuak ditu eszenatoki honi aurre egiteko, baina horietako bakar batek ere ez du emaitza berez bermatzen. Abantaila, agian, ez datza aurrez ezarritako irtenbide bat izatean, baizik eta egokitzeko, ikasteko eta erabakitzeko gaitasun kolektiboari eustean.

Nazioarteko testuingurua gero eta zatikatuagoa eta teknologikoki gero eta zorrotzagoa den honetan, deliberaziorako gaitasun hori gaitasun ekonomiko ere bihur daiteke.

Analisi-artikulua, sinatzen duten egileek gaztelaniaz jatorriz egindako ikuspegi kritikotik abiatuta, eta euskarara itzuli eta berrikusita.