Lan arriskuen prebentzioa eremu tekniko eta neutro gisa aurkeztu izan da urte luzez. Baina neutraltasun horrek badu oinarri problematiko bat: historikoki “langile estandar” baten arabera eraiki da, eta profil hori gizonezkoa izan da maiz. Horrela, arrisku jakin batzuk sistematikoki aztertu dira, baina beste batzuk (bereziki emakumeen lan-errealitatearekin lotutakoak) gutxiago ikertu, gutxiago aitortu, eta, sarritan, gutxiago prebenitu dira. Neutraltzat aurkeztu den eredua ez da neutroa izan: esperientzia jakin bat hartu du arau gisa, eta hortik kanpo geratu dena gutxiago ikusi da.
Osalanek berak aitortzen du desoreka hori. 2025–2028 Berdintasun Planaren arabera, aldeak daude oraindik emakumeen eta gizonen arteko arriskuen pertzepzioan, prebentzio-neurrien aplikazioan eta gaixotasun profesionalen detekzioan. Ez da hutsune txiki bat, ezta xehetasun metodologiko bat ere: sistemaren funtzionamenduaren seinale bat da.
Horregatik, galdera ez da soilik prebentzioa nahikoa den ala ez. Galdera sakonagoa da: zer ulertzen da arrisku gisa, eta nola definitu da hori?
2025eko laugarren hiruhilekoan emakume okupatuen %25,5k lanaldi partzialean egiten zuen lan; gizonen artean, berriz, %9,1ek
Osalanek egindako azterketek erakusten dute lan baldintzak eta osasun kalteak ez direla modu berean banatzen sexuaren arabera. Desberdintasun biologikoak badaude, baina erakundeak berak azpimarratzen du faktore sozialek (lan merkatuaren segregazioak, prekaritateak edo zaintza kargen banaketak) eragin erabakigarriagoa dutela. Hau da, arriskua ez da soilik esposizio fisikoaren kontua; lanaren antolaketarena ere bada. Testuinguru horretan, datuek alde batetik egoera deskribatzen dute, eta bestetik, sistemaren mugak agerian uzten dituzte.
Eustaten arabera, 2025eko laugarren hiruhilekoan emakume okupatuen %25,5k lanaldi partzialean egiten zuen lan; gizonen artean, berriz, %9,1ek. Horrek lan-ibilbide zatituagoak, ordutegi irregularragoak eta lan esperientzia ezegonkorragoak sortzen ditu, eta zuzenean baldintzatzen du arriskuen esposizioa. Lan-merkatua bera ez bada neutroa, nekez izango da neutroa haren gainean eraikitako prebentzio-sistema.
Zaintzen banaketak are gehiago korapilatzen du egoera. Osalanen arabera, emakumeek ia bi ordu gehiago ematen dituzte egunean etxeko lanetan eta zaintzan, eta gizonek ordubete inguru gehiago lan ordainduan. Hori dela eta, emakume askorentzat lanaldia ez da lantokian amaitzen. Lan ordaindua eta ez-ordaindua pilatzen dira, eta horrekin batera neke metatua, atseden falta eta karga mentala ere pilatzen dira. Hala ere, horiek ez dira beti arrisku laboral gisa irakurtzen. Arazoa, beraz, urte luzez arrisku batzuk benetako lan-arriskutzat hartu ez izana da.
Arrisku mota desberdinak egoteaz gain, batzuk askoz errazago bihurtu dira “ikusgarri” eta, ondorioz, legitimo, eta beste batzuk ez
Arrisku psikosozialetan, desoreka are agerikoagoa da. Osalanen datuen arabera, emakumeen %21,3k diote maiz bizi dituztela tentsio-egoerak publikoarekin; gizonen artean, aldiz, %15,3k. Asteburuetako lanari dagokionez, emakumeen %58,4k igandeetan lan egiten dute maiz edo ia beti, gizonen %44ren aldean. Datu horiek gogorarazten dute arriskua ez dagoela soilik kolpeetan, erorketetan edo makina baten aurrean: lanaren erritmoan, harremanetan eta denboraren antolaketan ere badagoela. Testuinguru horretan, Lanaren Nazioarteko Erakundeak ohartarazi du laneko arrisku psikosozialekin lotutako osasun-arazoek urtean 840.000 heriotza baino gehiago eragiten dituztela munduan. Erakundeak azpimarratu du faktore horien artean daudela, besteak beste, lanaldi luzeak, segurtasunik eza enpleguan, kontrol txikiko lan-eskaera handiak edo jazarpena. Datu horrek agerian uzten du “ikusezin” edo bigarren mailakotzat hartu izan denak dimentsio masiboa duela, eta prebentzio-sistemek arrisku psikosozialak bazterrean uzteak ondorio oso larriak dituela.
Istripuen estatistikek ere irudi konplexu bat marrazten dute. 2024an Euskadin 31.927 lan-istripu izan ziren lanaldian baja eraginez, eta horietatik 23.825 gizonenak izan ziren (%74 inguru), eta 8.102 emakumeenak. Baina joan-etorriko istripuetan joera alderantzizkoa da: 4.227 kasuetatik, 2.312 emakumeenak izan ziren (%55), eta 1.915 gizonenak. Horrek agerian uzten du arriskua ez dela soilik lantokiaren barruan gertatzen den zerbait; mugikortasuna, ordutegiak eta eguneroko bizitzaren antolaketa ere osasun laboralaren parte dira.
Datu horiek guztiek galdera bera indartzen dute: zer geratzen da prebentzio-sistematik kanpo?
Eztabaida ez da genero-ikuspegia beharrezkoa den ala ez. Ebidentziak berak erakusten du beharrezkoa dela
Osalanek berak onartzen du gaixotasun profesionalen detekzioan eta erregistroan aldeak daudela. Historikoki, esposizio fisiko ikusgarrienak izan dira errazago identifikatu eta aitortu direnak. Baina horrek beste patologia batzuk (muskulu-eskeleto arazoak edo arrisku psikosozialetatik eratorritakoak) bigarren plano batean uzteko arriskua ekarri du. Arrisku mota desberdinak egoteaz gain, batzuk askoz errazago bihurtu dira “ikusgarri” eta, ondorioz, legitimo, eta beste batzuk ez.
Egoera horrek galdera bat planteatzen du: zer gertatzen da sistema batek kaltearen zati bat sistematikoki gutxiago ikusten duenean? Kasu horretan, prebentzioa formalki zuzen egon daiteke (protokoloak beteta, ebaluazioak eginda…), baina materialki ez da eraginkorra izango langile guztientzat. Prebentzioaren arazoa ez dago soilik neurketan; lehenago, definizioan bertan dago: zer sartzen den arriskuaren barruan eta zer uzten den kanpoan.
Horregatik, genero-ikuspegia txertatzea ez da gehigarri bat. Ez da ikuspegi osagarri bat ere. Funtsean, arriskua definitzeko modua zabaltzea da, eta lanaren errealitatea bera beste modu batean irakurtzea: ez soilik zer gertatzen den lantokian, baizik eta nola antolatzen diren lana, denbora eta bizitza.
Prebentzioak unibertsala izan nahi badu, lehenik errealitatea oso-osorik ikusi behar du
Azken batean, eztabaida ez da genero-ikuspegia beharrezkoa den ala ez. Ebidentziak berak erakusten du beharrezkoa dela. Benetako galdera da zer dioen horrek urte luzez neutraltzat hartu den prebentzio-ereduari buruz. Izan ere, sistema batek kalte batzuk etengabe gutxiago ikusten baditu, arazoa ez da xehetasun tekniko bat, begirada bera baizik. Prebentzioak unibertsala izan nahi badu, lehenik errealitatea oso-osorik ikusi behar du. Bestela, neutroa dirudiena ez da neutroa: partziala da.