Egokitzapen egokiaren bila

Duela hiru hamarkada inguru, 1990eko hamarkadaren hasieran, Ingalaterran doktore-tesia prestatzen ari nintzela, gaur egun ere oso gaurkotasun handia duen paradoxa batekin egin nuen topo. Garai hartan, klima-aldaketaren inguruko kezka zabaltzen hasia zen Erresuma Batuan, eta ikatzaren zein beste erregai fosilen erabilera mugatzeko proposamenak gero eta ugariagoak ziren. Harrigarria egin zitzaidan unibertsitateko ikasleen elkarteak antolatutako hitzaldi eta eztabaidetan gazte ezkertiar askok neurri horiek kritikatzea. Ez zuten klima-aldaketa ukatzen, ezta kutsaduraren arazoa gutxiesten ere. Haien argudioa beste bat zen: familia pobre askorentzat ikatza zen neguan etxea berotzeko zuten aukerarik merkeena, eta erregai fosilen erabilera garestitzeak edo mugatzeak pobrezia energetikoa areagotu zezakeen, baldin eta alternatiba eskuragarririk eskaintzen ez bazen.

Atzera begiratuta, paradoxa hark klima-politikaren lehen zutabearekin zuen zerikusia: arintzearekin. Berotegi-efektuko gasen isurketak murrizteko politikek ezin zuten ahaztu gizartearen zati ahulenaren errealitatea. Trantsizio ekologikoa ezin zen eraiki pertsona zaurgarrienak babestu gabe.

Egunotan askoren ahotan dugun beste paradoxa bat, ordea, klima-politikaren bigarren zutabearekin dago lotuta: egokitzapenarekin. Gainera, bigarren paradoxa honek ere tenperaturaren kontrolarekin zerikusia du. Lehen aipatutako paradoxan helburua hotzari aurre egitea bazen, orain planteatzen zaigun honetan beroari aurre egitea bihurtzen ari da. Klima-aldaketak bero-boladak maizagoak, luzeagoak eta biziagoak egin ditu, eta egoera horretan aire girotua ez da erosotasun hutsa. Adinekoentzat, gaixo kronikoentzat, haur txikientzat edo tenperatura altuetan lan egin behar dutenentzat, osasuna eta, zenbait kasutan, bizitza bera babesteko tresna da. Hala ere, aire girotuaren neurri gabeko erabilerak aldaketa klimatikoaren aurkako borrokan atzerapauso bat suposa dezake.

Bi paradoxetan egoerak desberdinak dira, baina oinarrian antzeko kezka dago: pertsonentzako tenperatura egokiak bermatzea eta bi kasuetan klima-politikek gizarte-ongizatea eta ekitatea kontuan hartu behar dituzte.

Argi dago beroari aurre egiteko tresna garrantzitsua dela aire girotua, baina horrek ez du esan nahi, ordea, aire girotuaren erabilera mugagabea denik egokitzapenerako bidea. Aitzitik, hemen agertzen da klima-aldaketaren inguruko literaturan gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari den kontzeptu bat: maladaptation edo egokitzapen desegokia. Ideia sinplea da: egokitzapen-neurri batek epe laburrean arazo bati erantzun diezaioke, baina, gaizki diseinatuta badago, epe luzean arazo bera larriagotu edo beste arazo batzuk sor ditzake.

Aire girotua ez da berez maladaptation baten adibidea. Arazoa ez da aire girotua bera, baizik eta hura beharrezkoa egiten duen testuingurua eta egiten den erabilera. Eraikinak isolamendu termiko eskasarekin eraikitzen badira, eguzki-erradiazioaren aurkako babesik ez badute, aireztapen naturala ahalbidetzen ez badute edo material desegokiak erabiltzen badituzte, aire girotua diseinu txarraren ordezko bihurtzen da. Gauza bera gertatzen da hirietan. Asfaltoa eta hormigoia nagusi diren espazioek, zuhaitz eta berdegune gutxirekin, beroa metatzen dute eta bero-uharte efektua areagotzen dute. Horren ondorioz, gero eta hozte gehiago behar da.

Horri gehitzen bazaio aire girotuaren gehiegizko erabilera —etxebizitzak neguko tenperaturara hoztea, leihoak zabalik dauden bitartean sistemak martxan edukitzea edo saltokietako ateak zabalik mantentzea—, egokitzapen-neurriak berak energia-eskaera handitzen du. Elektrizitatea oraindik erregai fosiletan oinarritzen den neurrian, berotegi efektuko gasen isurketa gehiago sortzen dira eta klima-aldaketa bera elikatzen da. Konponbidea arazoaren parte bihurtzen da.

Horregatik, aire girotua ez litzateke lehenengo erantzuna izan behar, azken babes-geruza baizik. Lehenik eta behin, beroaren aurkako defentsa pasiboak indartu behar dira: eraikinen isolamendua hobetzea, eguzki-babes egokiak erabiltzea, aireztapen naturala sustatzea, estalkiak eta fatxadak klima berrira egokitzea eta hiriak zuhaitz eta berdegunez hornitzea. Horri gehitu behar zaio, jakina, sistema elektrikoaren deskarbonizazioa, beharrezkoa den hozteak isurketa gehiago ez sortzeko.

Gizakiaren ezaugarri bereizgarrienetako bat ingurune aldakorretara egokitzeko duen gaitasun aparta izan da beti. Historiak erakusten du berrikuntza teknologikoari eta ezagutzaren aurrerapenari esker erronka berriei aurre egiteko tresna berriak garatzen jakin dugula. Klima-aldaketaren aurrean ere hala izango da. Aire girotua, beste hainbat irtenbiderekin batera, egokitzapen horren adierazpenetako bat da. Baina historiak berak beste irakaspen bat ere uzten digu: aurrerapen teknologiko guztiak ez dira berez aurrerapen. Egokitzapen neurri batek ez du balio etorkizuneko arazo handiagoak sortzen baditu. Horregatik, klima-aldaketaren aurrean gure erronka ez da soilik egokitzea, baizik eta zentzuz egokitzea; ez da edozein egokitzapen sustatzea, baizik eta benetan iraunkorra izango den egokitzapena bultzatzea. Azken finean, gure gaitasun teknologikoaren benetako neurria ez da arazo bati berehala erantzuteko ahalmena, baizik eta konponbide horrek etorkizuna ere hobetzeko duen gaitasuna.