Erantzunak merke dira, galdera onak garesti

Irailean iritsi zaigu berriro PISAren txostena, eta harekin batera ohiko eztabaida piztu da: puntuazioen gorabeherak, sailkapenak eta errudunak bilatzea. Aurten, alarma ozenagoa da: OCDE Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundeak inoiz jaso dituen batez besteko emaitzarik txarrenak izan dira irakurmenean, matematikan eta zientzian.

Baina bada gutxitan egiten dugun galdera garrantzitsu bat: zer neurtzen du, zehazki, PISAk? Eta, are garrantzitsuagoa dena: zer ez du neurtzen?

PISAren filosofia sinplea eta zentzuzkoa da. Ez du neurtu nahi ikasleak zenbat dakien buruz, baizik eta dakiena arazo errealetan aplikatzeko gai den: testu bat ulertu eta ondorioak atera, datu batzuekin erabaki bat hartu, egoera zientifiko bat arrazoitu. "Badakizuna erabiltzen al dakizu?" galderari erantzuten dio, eta ondo erantzuten dio.

Ondo, baina ez perfektu. Aurtengo titular deigarrienetako bat izan da familia aberatsenetako ikasleak direla gehien jaitsi direnak: Espainian, goi-kuartilak 33 puntu galdu ditu irakurmenean, behekoak baino bi aldiz gehiago. EsadeEcPol, Innovamat eta Munduko Bankuko ikertzaile talde batek, ordea, 600.000 ikasleren mikrodatuak berraztertu ditu eta azalpen prosaikoagoa aurkitu du: 2025ean PISAk aldatu egin zuen maila sozioekonomikoa neurtzeko modua. Etxeko liburuei buruzko galderak kendu, eta igerilekua, alarma edo gonbidatuentzako logela dagoen galdetu du. Ez dira baliokideak. Liburuek 0,20ko korrelazioa zuten matematikako notarekin. Item berriek, berriz, 0,05koa. Horrez gain, 2022ko "aberatsak" eta 2025ekoak ez dira pertsona berak. Ondorioz, konparazioa lausotu egiten da. Nahiz eta jaitsiera orokorra benetakoa izan, aberatsen amildegia, agian, neurketa-akats bat da. Honek erakusten digu datuei ere galderak egin behar zaizkiela.

Julio Gonzalo UNEDeko katedradunak "apokalipsi" hitza erabili berri du PISAz: 2015etik gaitasun kognitiboak etengabe jaitsi dira, eta azken hiru urteotan nabarmen bizkortu da beherakada. Arrazoien artean, arreta mantentzeko gero eta ezintasun handiagoa, YouTube, TikTok edo Instagramen gomendio-algoritmoek elikatua, eta, agian, AA sortzailea bera. Ados nago diagnostikoarekin, ñabardura batekin: inoiz ikusi gabeko aberatsen datuak ez du froga sendoa ematen, ikusi dugunez. Baina Gonzaloren funtsezko ideia zutik dago: AAk lana egin dezake, baina ezin du zure ordez ikasi.

Hor dago gakoa. "Badakizuna aplikatzea" eta "ez dakizuna ikastea" ez dira gauza bera. Lehenengoak poltsikoan duzun ezagutza mugitzen du. Bigarrenak, aldiz, ezezagunera salto egitea eskatzen du. Horretarako, ez dakizula onartu behar duzu, non bilatu erabaki, iturriak alderatu, probatu eta huts egin.

PISAk lehenengoa ondo neurtzen du, baina bigarrena ez da hain ondo neurtzen. Eta bigarrena da gero eta baliotsuagoa dena. Erantzunak ia doakoak bihurtu dira, eta nerabe batek segundotan lor dezake ekuazio baten ebazpena, laburpen bat, kode zati bat. Ondorioz, doakoa dena ez da inoren abantaila.

Orduan, non dago balio diferentziala? Galdera onak formulatzen jakitean, jasotakoa kritikoki aztertzen jakitean eta etengabe ikasten jakitean. AAri galdera txarra egiten diozunean, erantzun txukun bat jasotzen duzu, baina okerra edo hutsala. Galdera zehatza egiten diozunean, testuinguruarekin eta helburu argiarekin, tresna bikaina bihurtzen da. Alde hori ez du makinak jartzen, pertsonak jartzen du.

Adibide bat. Tailer mekaniko batean bi langile, biak AA erabiltzen. Batek "nola konpondu motor hau" idazten du, eta erantzuna kopiatzen. Besteak sintomak deskribatzen ditu, hipotesiak bere esperientziarekin alderatzen ditu, batzuk baztertu eta beste galdera bat egiten du: "eta hau egia balitz, zer beste seinale ikusi beharko nuke?". Bigarrena da enpresek behar dutena, eta bigarrena ez da PISAn agertzen.

Ez naiz eskolaren kontra ari, ezta PISAren kontra ere. Oinarrizko gaitasunak ezinbestekoak dira: ezin da galdera onik egin ulermen sendorik gabe, eta arretarik gabe ez dago galderarik. Baina eskolak pauso bat gehiago eman behar du: ikasleei erantzunen ordez galderak eskatu, ezagutzen ez duten arazo bati aste batez heltzea eskatu, eta prozesua ebaluatu, ez soilik emaitza. Beldurrarekin ez da ikasten: debekatzea baino eraginkorragoa da erakustea tresna hori nola galdekatu. Eta enpresek ere badute zeregina: "ez dakit, baina bilatuko dut" esaten dutenak baloratu, eta jakin-mina konpetentzia gisa kontratatu.

Adimen artifiziala hemen dago, nahi ala ez. Erantzunak merkatu dira, baina galdera onak gero eta garrantzitsuagoak bihurtu dira. Gure gazteek ez dute makinarekin lehiatu behar erantzunak ematen. Galderak egiten bikainak izan behar dute, hori baita etorkizuneko profesionalen ezaugarri nagusia. Eurak dira gure enpresen etorkizuna, eta euren galderak izango dira gure enpresen mamia.