Etorkizunaren Aurreikuspenen Ministerioa

BlackBerry filmaren hasieran, une zoragarri bat dago, irudi zaharkituek, audio karraskari samarrak, eta ahots batek ziurtasun lasaiz botatzen duen esaldiak osatua, ia axioma baten moduan: haririk gabeko komunikazioa asmatzen denean, jendeak lanera joan-etorriak egiteari utziko diola; alegia, dena "komunikatzea" izango dela, akabo bulegoak eta bidaiatzeko beharra. Arthur C. Clarke da 1964 urtean etorkizunaren semijainkoetako bat: sateliteen, zientzia-fikzioaren eta "bihar" hitzari distira ematearen patroia.

Eta, hala ere, gaur goizean, zure hiriko sarreran trafiko-ilara ikusita, ez zaizu iruditzen profezia hori behin betiko bete denik. Bai, bideodeiak, telekonferentziak eta pantaila partekatuak badaude. Bai, telelana hedatu da. Baina trenak beteta doaz, autobideak ere bai, eta "kommutatzea" ez da museora joan den jarduera folkloriko bat. Clarkek norabidea ikusi zuen, baina helmuga zehaztu zuenean, geziak ibilbidea aldatu zuen. Eta horixe da nire tesiaren abiapuntua: iragarpena botatzen duena semijainkoa izan arren, gehienetan ez direla gertatzen. Eta gertatzen ez direnean, ez dira anekdota hutsa: diru asko eta denbora asko eramateaz gain, estrategia osoak jartzen dituzte hankaz gora.

Teknologiaren munduan, iragarpenak sarritan gauza bera dira: kontakizun politak. Etorkizuna ez da datu-multzo bat; ipuin baten antza hartu nahi izaten du. "Hau dator", "hauxe da ondorena", "hemen amaitzen da zaharra". Eta guk, gizakiok, narrazioak maite ditugu, probabilitateak baino gehiago. Horregatik da hain egiazkoa aspaldiko Forbeseko artikulu batek gogorarazten duen esaera zaharra (modu librean itzulita): etorkizuna iragartzea erraza da; zaila dena asmatzea da. Eta asmatzen ez denean, beti dago aitzakia: testuingurua, hitzen ñabardura, "nik esan nahi nuena ez zen hori", edo klasikoena: "denbora-lerroa desplazatu da".

Forbesek jasotzen dituen iragarpen okerren artean, telekomunikazioen eta bidaiaren ingurukoak nabarmentzen dira, gure gaurko obsesio nagusiak, hain zuzen ere. 1876an, Britainiar Postako arduradun batek adierazi zuen amerikarrek telefonoa behar zutela, baina britainiarrek ezetz; mezulari-mutikoak sobera zituztela. Urte berean, Western Unioneko presidenteak telefonoa "gabeziaz betea" zela iradoki zuen, adieraziz ez zela komunikazio-bide serio gisa hartzeko modukoa. 1921ean, irratiaren antzeko "musikaren kutxa harigabeak" ez omen zuen balio komertzialik: nork ordainduko zuen "inori zuzendu gabeko" mezu batengatik? 1961ean, arautzaile batek ia ezinezkoa ikusi zuen komunikazio-sateliteek balio izatea Estatu Batuetako telefono, telegrafo, telebista edo irrati-zerbitzuak hobetzeko. Eta 1981ean, mugikorraren asmatzaileak berak esan zuen telefono zelularrek ez zutela ordezkatuko tokiko kable-sarea.

Guztiak, gaur, barregarri xamarrak iruditzen zaizkigu. Baina kontuz: barre hori atzerako ikuspegiaren luxua da. Garai hartan, logikoa zirudien. Eta hor dago tranpa. Etorkizuna iragartzen duenak ez du beti zoro baten itxura; askotan, zentzuzko pertsona bat da, bere garaiko informazioarekin eta bere garaiko interesekin. Baina "zentzuzkoa" izatea ez da "zuzena" izatea. Eta, are gehiago: "zentzuzko iragarpenak" dira arriskutsuenak, hain zuzen ere, zentzuzkoak diruditelako.

Mugikortasunaren arloan ere, Forbesen zerrendak altxor bat dauka: Henry Forden abokatuari autoa "kapritxo" bat zela esan zioten, zaldiak zirela etorkizuna. Hori bai dela inbertsioaren tragedia klasikoa: ez da soilik gauza bat gaizki aurreikustea; etorkizuna beste norabide batean ziurtzat jotzeagatik aukera onenak baztertzea ere bada. Ez da "ez dakit" esatea; "badakit" esatea da. Eta "badakit" horrek, askotan, diruari aginduak ematen dizkio. Iragarpenek ez dute soilik huts egiten; huts egite horrek inbertsio-errore masiboak eragiten ditu epe ertain-luzera. Zergatik? Bi arrazoi nagusirengatik.

Lehenengoa, kapitalaren abiadura. Aurreikuspen batek olatu bat sortzen duenean, ez du zentzurik olatuak "pixkanaka" egitea. Inbertitzaileak, enpresak eta administrazioak korrika hasten dira: "tren hau galtzen badugu, galdu egin gara". Eta trenak askotan ez du norabide hori hartzen. Baina kapitalak bai: datu-zentroetan, azpiegituretan, sareetan, prototipoetan, "bihar" hitzak justifikatzen duen edozein gauzetan. Eta gero, errealitateak beste erritmo bat duela ikusten denean, jada berandu da: inbertsioa eginda dago, eta amortizazioa ez da narrazioarekin batera etortzen.

Bigarrena, aukera-kostua. Ez da soilik dirua "leku okerrean" jartzea; dirua "apustu egokian" ez jartzea da. Telefonoa serio ez hartzea ez zen iritzi hutsa: sare, negozio-eredu eta merkatu oso baten sorreran ez egotea zen. Autoa "moda" bat dela sinestea ez zen komentario bat: industria oso bat baztertzea zen, eta, batez ere, etorkizuneko irabazien konposizioa galtzea. Eta aukera-kostua da inbertsioaren hilobi isilena: ez du titularrik, baina urteak jaten ditu.

Azken urteotan, gainera, iragarpenen industria profesionalizatu egin da. Kafetegiko solasaldiez harago, txosten garestiak dira, grafikoak, aurreikuspen sofistikatuak eta hortik eratorritako posizionamenduak. Zein da nire ustez gaur egungo iragarpen antzuena? Lan intelektualaren amaiera iragartzen duten orakulutxo modernoen joera.

Citrini Researcheko The 2028 Global Intelligence Crisis izeneko artikuluak etorkizuneko "macro memo" moduko bat eraikitzen du, adimen artifizialak giza adimena merkatu eta ordezkatu ahala, bulegoetako enpleguak desagertzen diren mundu batean. Artikuluak berak esaten du ez dela iragarpen bat, baizik eta eszenatoki bat, ariketa bat. Hori onartuta ere, testuak badu tonua: ziurtasun literarioa, kate erreakzio baten estetika, eta irakurlea "hau logikoa da" sentsazioarekin uzteko trebezia.

Eta hor dator nire amorrua: lan intelektualaren amaiera iragartzen dutenek —are "eszenatoki" gisa aurkezten dutenean ere— askotan nahasten dute adimenaren produktua adimenaren funtzioarekin. Testu bat sortzea ez da erabaki bat hartzea. Kode zati bat idaztea ez da produktu bat mantentzea. Txosten bat laburtzea ez da erantzukizun juridiko eta etiko baten pisua eramatea. Artikulu horretan agertzen den ideia bat oso erakargarria da marketinerako: "AA agentek ez dute lo egiten, ez dute bajarik hartzen...". Bai, noski; baina lo ez egiteak ez du esan nahi ulertzen dutenik, ezta kontuak emango dituenik ere. "Ez du osasun-asegururik behar" esateak ez du konpontzen akats bat gertatzen denean noren aurrean erantzun behar den.

Lan intelektuala ez da "testu-ekoizpena" soilik; zalantza da, ardura da, konfiantza da, eta, batez ere, testuinguruaren jabetza da. Eta testuingurua ez da datu-base batean gordetzen den fitxategi bat; pertsonen arteko harremanetan, erakundeen memorian eta kontraesanetan bizi den gauza bat da. Horregatik, lan intelektualaren amaiera iragartzea askotan "kalkulu-orri bateko lerro" baten moduko sinplifikazioa da: giza jardueraren geruza guztiak kalkulu-orri baten logikara murriztea.

Baina arazoa ez da bakarrik kontzeptuala. Arazoa da narratiba horiek —"giza zaharkitzea", "desplazamendu espirala", "inteligentzia merkea eta ugaria"— inbertsioetan izugarrizko eragina dutela. Eszenatoki hori sinesten bada, ondorioak automatikoak dira: kapitala hardwarearen bidetik joango da, lanaren gaineko inbertsioa "arrisku" bihurtuko da, eta erabaki estrategikoek ez dute pazientziarik izango. Are okerrago: enpresek "aurreikusten" duten krisia aitzakia bihurtzen da krisia aurreratzeko. "Gertatuko da" sinesten baduzu, "gertarazi" ere egiten duzu, zure plantillan eta zure aurrekontuetan.

Horregatik, niretzat, iragarpen horiek ez dira soilik oker egoteko aukera duten apustu teorikoak. Auto-betetzen diren profeziak bihurtzeko arriskua dute, eta hori bai dela epe ertain-luzeko inbertsio-errore masiboa: ez errealitateak derrigortuta, baizik eta orakuluek eraikitako istorioek bultzatuta.

Eta orain, utz iezadazue Monty Python kutsuko irudi batekin amaiera ipintzen (barkatu, baina ezin dut saihestu). Imajinatu Etorkizunaren Aurreikuspenen Ministerioa delako bulego bat: atean kartel handia, barruan mahai luze bat, eta mahai gainean kristalezko bola bat, grafiko bat eta kafe hotz bat. Bertan, profetak eserita daude, bata bestearen gainetik hitz egiten, eta denek dute esaldi bera prest: "Ni ez naiz okertu; errealitatea izan da nire aurka egin duena". Beste batek dio: "Nire iragarpena ez zen iragarpena; pentsamendu-ariketa bat zen". Hirugarrenak: "Egia esan, norabidean asmatu nuen; denboran ez". Laugarrenak, serio-serio: "Zuek ez duzue ulertu nire metafora".

Eta atea irekitzen denean, guk, herritar arruntek, galdera soil bat egiten dugu: "Barkatu... eta non dago zuen autokritika?". Orduan, isiltasuna. Paperak mugitzen dira. Kristalezko bola lausotu egiten da. Eta ministerioko funtzionario batek, oso dotore, zigilu gorria jartzen du gure eskaeran: "Atzera bota da. Etorkizuna ez dago erabilgarri gaur". 

Nik, behintzat, horixe eskatu nahi nioke etorkizuna ikusten omen duten guztiei: ikusi dezatela, bai; baina gero, mesedez, ispilu batean ere begira daitezela. Iragarpena ez denean betetzen, ez dadila izan beti "denbora-lerroaren errua".