FOMO

Gaur egun, badirudi bizitza ez dela bizi behar, baizik eta optimizatu, maximizatu eta, batez ere, erakutsi. Asteburua planik gabe igarotzea ia bekatu bilakatu da; agenda huts batek, askorentzat, hutsune existentzial baten antza hartzen du. Galdera deseroso bat agertzen da, isilean baina etengabe: zerbait galtzen ari naiz? Besteak nonbait daude, zerbait egiten, zerbait bizitzen… eta ni ez. Ez al naiz beranduegi iritsi bizitzara? Hau FOMOa nirea, aurtengo Korrikan ezin izan dudalako parte hartu! Milaka lagunek Euskal Herria zeharkatu duten bitartean, nik ezin izan dut parte hartu, hau miseria. Eta horrek, nolabait, hutsune bat utzi dit barruan, besteek bizitzen duten hori dela benetako bizitza, eta ni, berriz, kanpoan geratzen ari naizela sentiaraziz.

Hori da, finean, FOMO deitzen diogun hori: ez hainbeste “zerbait galtzeko beldurra” (fear of missing out esan nahi du FOMOk), baizik eta etengabeko susmo bat, besteek bizitzen duten hori dela benetako bizitza, eta gu, berriz, kanpoan geratzen ari garela. Ez da definizio akademiko hotz bat; barruan sartzen zaigun kezka sotila da, telefonoa begiratzen dugun bakoitzean aktibatzen dena, edo plan bati uko egiten diogunean bat-batean agertzen dena. FOMOa ez da kontzeptu isolatu bat: gure garaiko sintoma bat da.

Gure gizarteak aspaldidanik kontsumitzen ditu objektuak; orain, esperientziak kontsumitzen ditu. Bidaiak, kontzertuak, gastronomia, kirola, ekitaldiak… dena bilakatu da kontsumo-unitate. “Zer egin duzu asteburuan?” galderak jada ez du informazio hutsa bilatzen; balorazio sozial bat darama atzean. Zenbat eta “aberatsagoa” izan erantzuna, orduan eta balio handiagoa duzu. Esperientziak ez dira soilik bizi; pilatu egiten dira. Eta pilaketa horrek ez du zertan zentzurik izan. Asteburu batean hamaika plan sartzea ez da kasualitatea, baizik eta logika jakin baten emaitza: denbora maximizatu behar da, aukera guztiak aprobetxatu, ezer ez galdu. Baina galdera ironikoa da: dena egiten badugu, benetan zerbait egiten ari al gara?

Sare sozialek fenomeno hori bizkortu eta areagotu dute. Esperientziak ez dira existitzen erakusten ez badira. Instagrameko story bat gabe, bidaiak badirudi errealitate erdikoa duela. Bazkari batek, argazkirik gabe, ia ez du baliorik. Bizitza “erakusteko” beharra ez da jada gehigarri bat; funtsezko osagaia bihurtu da. Hor sartzen da konparaketa sozialaren normalizazioa. Besteen bizitzaren bertsio editatuak kontsumitzen ditugu etengabe, eta gure eguneroko arrunta txiki eta gris sentitzen dugu horren aurrean. Ez da harritzekoa: konparaketa joko horretan, denok galtzen dugu. “Denean egon behar da” kulturak presio sotil baina indartsua sortzen du. Ez da inork esplizituki esaten diguna; barrutik sortzen den agindu moduko bat da. Ez badago, galdu egiten duzu. Ez baduzu parte hartzen, kanpoan geratzen zara. Baina nork ezartzen du arau hori? Eta, batez ere, nork irabazten du?

Paradoxa nagusietako bat da inoiz baino aukera gehiago dugula bizitzeko, baina gero eta zailagoa egiten zaigula benetan momentuan egotea. Kontzertu batean gaude, baina telefonoa altxatzen dugu bideo bat grabatzeko. Lagunekin afaltzen dugu, baina plateraren argazkia ateratzen dugu lehenengo. Bidaia batean gaude, baina gehiago pentsatzen dugu zer argazki igoko dugun gero, zer sentitzen ari garen baino. Bizitza dokumentatzeko obsesio horrek momentua bera lausotzen du. Esperientzia ez da soilik bizi behar; frogatu egin behar da, baliozkotu. Eta horrek distantzia bat sortzen du: gu geu bihurtzen gara gure bizitzaren ikusle. Ez al da ironikoa? Bizitza bizi beharrean, bizitzaren testigu bihurtzen gara. Gainera, esperientzien pilaketak ez du zertan esanahi sakonik izan. Bidaia batetik bestera, ekitaldi batetik bestera, jarduera batetik bestera… baina zertarako? Zer geratzen da horren guztiaren ondoren? Argazkiak, bideoak, oroitzapen azkarrak… baina askotan, sakontasunik gabe. Esperientziak kantitatean pilatzen dira, baina kalitatean diluitu.

FOMOa ez da fenomeno neutroa; ondorio psikologiko nabarmenak ditu. Antsietatea da agerikoenetako bat. Aukera gehiegi izateak —edo hala sentitzeak— ez du askatasuna sortzen, baizik eta presioa. Zer aukeratu? Zer baztertu? Eta aukeratzen dugun bakoitzean, zer galtzen dugu?

Aukeratzeko paralisiak gero eta ohikoagoak dira. Netflixen katalogoa bezala, bizitza bera aukeraz beteta dago, eta horrek erabakiak hartzea zailtzen du. Batzuetan, erabaki arinak hartzen ditugu —momentuko bulkadaz—, baina gero damua dator: agian beste aukera hobe bat zegoen. Frustrazioa ere hor dago. Ezinezkoa delako dena egitea. Ezinezkoa delako aukera guztiak aprobetxatzea. Eta, hala ere, sistemak —eta gure buruak— hori eskatzen digu. Emaitza? Etengabeko sentsazio bat: ez dela nahikoa. Horren azpian, barne hutsune sentsazio bat agertzen da. Kanpoko estimulu etengabeen menpekotasuna sortzen da: planak, jarduerak, distrakzioak. Isiltasuna deserosoa bihurtzen da. Egonean egotea, susmagarria. Baina agian galdera da: zer gertatzen da ezer egiten ez dugunean? Zer agertzen da orduan?

Fenomenoa ez da soilik indibiduala; enpresetan eta erakundeetan ere agertzen da, modu agerikoan. Azken teknologiaren presioa inoiz baino handiagoa da. Gartner aholkularitzaren Hanpatze-ziklo horretan agertzen diren termino horiek ez dira soilik tresna teknologikoak; promesa modukoak dira, eta aldi berean, mehatxu bat: ez bazara sartzen, atzean geratuko zara. Enpresa askok estrategia sendo bat izan beharrean FOMO pentsamendua daukate ipar-orratzean. “Besteak egiten ari dira” argudio nahikoa bihurtzen da inbertsio handiak justifikatzeko. Baina galdera sinplea da: zertarako? Zein arazo konpontzen du horrek? Eta zenbatetan egiten dira galdera horiek benetan?

FOMO teknologikoak inbertsio irrazionalak ekar ditzake. Proiektuak abiatzen dira hypearen eraginez, ez benetako beharraren ondorioz. Emaitza? Eraginkortasun faltsua, baliabideen xahutzea eta, askotan, frustrazioa. Benetako balioaren eta hypearen arteko talka nabarmena da. Teknologia askok potentzial handia dute, baina testuinguru egokian eta estrategia argiarekin soilik. Bestela, dekorazio teknologiko bihurtzen dira: modernotasunaren itxura ematen dute, baina ez dute benetako eraginik.

FOMOa ez da fenomeno isolatu bat, ezta soilik belaunaldi baten kapritxoa ere. Sistema ekonomiko eta sozial baten ondorio logikoa da. Kontsumismoak behar du etengabeko desira, eta FOMOk desira hori elikatzen du. Beti dago zerbait gehiago, zerbait hobea, zerbait berria. Produktibitatearen logikak ere eragina du. Denbora ez da soilik bizi beharreko zerbait; optimizatu beharreko baliabidea da. Atsedena bera ere produktibitatearen parte bihurtzen da: “deskonektatu behar dut gero gehiago errenditzeko”. Baina noiz deskonektatzen gara benetan?

Norbanakoaren askatasunaren ideia ere problematikoa da. Teorian, aukera asko ditugu, askatasuna dugu. Baina praktikan, presio sozial eta ekonomikoek baldintzatzen dute gure portaera. Aukeratzeko askatasuna dugu, baina aukerak egiteko modua markatuta dago. FOMOren atzean dagoen mezu sotila da: ez bazara mugitzen, galtzen ari zara. Ez bazara eguneratzen, atzean geratzen zara. Ez baduzu erakusten, ez zara existitzen. Eta mezu hori hain barneratua dugu, non askotan ez dugun zalantzan ere jartzen.

Agian, galdera alderantzikatu behar dugu. Ez da soilik zer galtzen dugun ez gaudelako plan guztietan; baizik eta zer galtzen dugun etengabe korrika gabiltzalako (eta ez euskaren alde, ez!). Denbora galtzen dugu, arreta galtzen dugu, sakontasuna galtzen dugu. JOMO (Joy of missing out) kontzeptuak —kanpoan geratzearen poza— kontrapuntu interesgarria eskaintzen du. Ez da ezer egitea glorifikatzea; baizik eta aukerak kontzienteki baztertzea, lehentasunak ezartzea. Ez egotea denean, baina benetan egotea hautatzen dugun horretan. Moteltzea ez da atzerapauso bat; askotan, aurrerapen bat da. Isiltasuna ez da hutsunea; espazio bat da. Eta egonean egotea ez da alferrik galtzea; askotan, beharrezkoa da.

Baina hori ez da erraza. Sistema oso batek kontrako norabidean bultzatzen gaitu. Horregatik, kontzientzia behar da: zer egiten ari naiz, eta zergatik? Norentzat egiten dut? Zer ematen dit, eta zer kentzen dit?

Amaitzeko, galdera bat geratzen da airean: benetan zer da “galtzea”? Plan batera ez joatea? Esperientzia bat ez bizitzea? Edo agian, momentuan egoteko gaitasuna galtzea, arreta sakontzeko ahalmena, bizitza benetan sentitzea? FOMOren garaian bizita ere, agian aukera dugu —gutxienez noizean behin— erritmoa apurtzeko, zarata isilarazteko eta beldur barik erabakiak hartzeko.