Probeta eta pobrezia

Sentsazioak luze jotzen ez badu ere, batzuetan adiskidetu egiten naiz bizi garen garai zoro honekin. BBVA Fundazioak kaleratu berri duen kultura zientifikoari buruzko txostena irakurri dudanean, adibidez. Ikerketa horrek dio, oro har, konfiantza handia dugula zientzian eta zinez uste dugula hortik etorriko dela gure bizitzak hobetzeko dituen aurrerabidea. Adibidez, txostenak dio gehiengoa dela uste duena 2050. urterako minbizia mendean hartuko duen sendabidea izango dugula, zientziari esker. Antzekoa da beste zenbait erronkari buruz dugun pertzepzioa. Benetan sinisten dugu horretan, eta konbikzio hutsa berri kolektibo ona da, gaur egungo zarata eta susmo etengabekoen erdian ia-ia tregoa bat dirudiena.

Bata zurian, entsegu klinikoetan eta datu erreplikagarrietan sinisten dugu. Arazo baten aurrean —biologikoa denean, esaterako— zientziak piezaz pieza deseraiki eta neutralizatzeko gaitasuna duela uste dugu. Bai, denbora behar izango du —edo izugarri bizkorra izango da, COVIDaren aurkako txertoekin gertatu zen bezala—, baina iritsiko da, edo hala sinesten dugu. Behin hori esanda, bada ikerketa honetan kezkatzen nauen ondorio bat ere: txostenak dio askoz gutxiago direla minbizia amaitzeko gai den zientzia bera pobrezia desagerrarazteko ere baliagarria izango dela uste dutenak. Zientziak balio omen digu arazoa zelula batean dagoenean, baina tonua erabat aldatzen da arazo hori egitura sozial batean dagoenean, haur-pobreziaz, bazterketaz edo desberdintasun kronikoez hitz egiten dugunean. Arlo horietan ere ebidentziak aurkezten ditugu, baina ia beti datua iritziarekin nahasten da; ikerketa sozialek kutsu ideologikoa hartzen dute, beren balioa zalantzan jartzeraino. Nonbait, mikroskopioak egia absolutua erakusten digu, baina gizarte-analisiak koinatuen arteko solasaldirako bazka hutsa omen dira.

Eztabaida zaharra da oso. Charles Dickensek Bi Hirien Istorioa eleberriaren hasieran bertan jasota dago, eta gaur goizean bertan idatzia dirudien esaldi honetan ispilatzen da: "Garai onena eta txarrena zen; jakintzaren aldia eta burugabetasunarena zen". Aldiberekotasun deseroso horretan bizi gara: adimen artifizialaren garaian eta, aldi berean, negazionismo biralarenean, aurrerapen onkologikoen aldian eta “energia kuantikoa” poto birziklagarrietan saltzen duen guru xelebrearenean.

Zientziarekiko konfiantza, argi esan dezadan, ez da arazoa, kontrakoa baizik. Arriskua, izatekotan, zientzia probeta baten barruan kabitu arte estutu izana litzateke, horrek mugatu egiten gaituelako. Ekonomiak, soziologiak, psikologiak edo pedagogiak ere ezagutza metatua, kontrastatua eta ebaluatua sortzen dute. Arlo horietan dakiguna ere ikerketan, azterlan longitudinaletan, konparazio-analisietan eta neurketa sendoetan oinarritzen da. Badakigu —zientifikoki jakin ere— zein politikek murrizten duten haur-pobrezia, zein inbertsio goiztiarrek eraldatzen dituzten bizi-ibilbideak eta zein zaintza-sistemek eusten dioten ongizate kolektiboari. Ez gara intuizio onberaz ari, ebidentziaz baizik. Baina ebidentzia hauek interesekin, eraikitako kontakizunekin eta, bereziki, botere-inertziekin lehiatzen dira eta beraz, deseroso zaizkigu.

Isaac Asimovek ohartarazi zuenez, "zientziak ezagutza pilatzen du gizarteak jakinduria metatzen duen baino azkarrago", eta desoreka horrek azaltzen du gure paradoxa: zientziak minbizia sendatuko duela uste dugu, baina nekez onartzen dugu zientziak aurrekontu-lehentasunak berrantolatzera eramango gaituenik. Tumoreak ez du bozkatzen, baina errenta-birbanaketak bai.

Eta horretan ari garen bitartean, pseudozientziak loratzen ari dira komunikazio-eraginkortasun miresgarriarekin, zientziak sarritan behar bezala itzultzen ez duen zerbait eskaintzen dutelako: pertenentzia. Ez dute ñabardurarik eskatzen, tribua eskaintzen dute. Desinformazioarekin hasten denak komunitate emozionalaren itxura hartzen du eta, zimenduak lokatzezkoak badira ere, etxe komun tentagarri bat eskaintzen du, aldi baterako aterpe.

Ezagutza zorrotza defendatzeak ezinbestekoa izaten jarraitzen du, baina baita kontzeptua eta bere erabilera zabaltzea ere, ezagutza horiei buruz pluralean hitz egiteko ausardia: ezagutza sozialak eta komunitarioak barne hartzea, guztien ekarpenak baitira politika bidezkoagoak eta gizarte kohesionatuagoak diseinatzeko giltza. Gaixotasun jakin batzuen aurkako “sendabideak” badaudela onartzen badugu, zergatik uko egin desberdintasun jakin batzuen aurkako tratamendu eraginkorrak erabiltzeari?

Aurrean ditugun dilemak —krisi klimatikoa, zahartze demografikoa, zatiketa demokratikoa, haustura teknologikoa— ez dira teknologia gehiagorekin soilik konponduko, baizik eta deliberatzeko, erabakitzeko eta akordioei eusteko gaitasun kolektibo handiagoarekin. Zientzia gehiago behar dugu bizitza publikoaren eremu gehiagotan; ebidentzia gehiago behar dugu gaur egun, maiz, titularren edo trending topicen beroaldian hartzen diren erabakietan.

Dickensek gogorarazi zigun garaiek argia eta itzala batera daramatela, ia ezinbestean. Hala bada, hautua ez da teknologikoa, kulturala baizik.

Konfiantza hor dagoela erakutsi digu ikerketa honek. Entzun egiten da: minbiziaren aurkako sendabidea irudikatzen dugunean agertzen da. Galdera da ea pobrezia desagerrarazteko, demokrazia sostengatzeko edo kohesio soziala berreraikitzeko orduan ere entzuteko gai izango ote garen. Zientzia politika publikoan aplikatzea ez da zerbait neutroa: pribilegioak berrikustea eskatzen du, inertziak zalantzan jartzea, sinesmen erosoak desmuntatzea eta onartzea ebidentziak, batzuetan, gure mesederako eraikitako kontakizuna kolokan jartzen duela. Zientzian konfiantza dugu bizitzak salbatuko dituela uste dugulako. Gehiago kostatzen zaigu, ordea, zientzian konfiantza izatea lehentasun kolektiboak berrantolatzeko, datuei ez ezik geure buruari ere dei egiten baitio.

Ez gara jakintzaren garaian bizi, ezta burugabetasunarenean ere: bien arteko uztarduran, urak nahasten diren paduran gaude. Txostena tregoa moduko bat zela esan dut hasieran, baina dei bat ere bada, erabaki dezagun konfiantza itxaropen hutsa izango den ala ekintza bihurtuko dugun.