Euskal musika definitu beharko bagenu, diziplina edo mota anitzetan, euskaraz sortu eta egiten den musika dela esango genuke adostasunez, genero eta estilo anitzen bidez irudikatuta: herriko kaleetan zein plazetan aurki ditzakegun kantu-poteo edo erromerietatik hasita, futbol zelai handiak bete ditzaketen musika taldeetaraino. Dena den, euskal musikagintzak hainbat ertz ditu, batetik, kultur-ereduaren baitan eztabaidagarriak izan daitezkeenak, edota, bestetik, askotan gizarte mailan kontziente ez garen ezaugarriak edo ezagutu ez ditzakegunak. Alor ekonomikoan bereziki, badago zer azpimarratua. Gaian sakontzeko, Aitor Alvarez Etxezarreta musikari eta txistularia elkarrizketatu dugu.
Beasainen jaioa 2003. urtean, herriko Loinatz Musika eskolan hasi zen musika ikasten. Txistu ikasketez gain, musika lengoaia, korua, pianoa, informatika musikala, musikaren historia, analisi musikala eta harmonia ikasi ditu. Goi-mailako musika ikasketetan aritu da Donostiako Musikenen, musika irakasle gisa ere jardun izan du hainbat musika eskoletan eta Goizeresi Txistulari Elkarteko zuzendaria ere bada. Txistuaz gain, trikitixa, gitarra eta pianoa ere jotzen ditu.
Zuk zeuk, nola definituko zenuke zure burua?
Esango nuke musikaria jada banaizela. Musika egiten duen gazte bat naiz, musikaz bizi dena. Nire burua musikari bezala definitzen du jendeak, eta nik ere hala ikusten dut. Musikagintza egunerokotasunean barneratuta daukat. Dena den, musikaria baino gehiago, txistularia naizela esango nuke, guztiaren gainetik txistua baita nire instrumentu nagusia, nahiz eta hainbat musika-tresna jotzen ikasi dudan urteotan.
Eta kulturgintza, nola definituko zenuke?
Definizio orokor gisa, kulturgintza, kultura sortzea, sustatzea eta horri hedapen aktiboa ematen dion esparrua dela esango nuke. Nik kulturgintza herriari dakidan zerbait emateko bitarteko bezala ulertzen dut, norberak bere alea jartzen diona; ni musikagintza ikasten ari naizenez, eta egiten dakidana musikarekin lotutakoa denez, ekarpen hori egiten diot kulturari.
Gaur egun, Beasaingo Goizeresi Txistulari Elkarteko zuzendaria zara, baina beste hainbat alorretan ere bazabiltza.
Urtean zehar, ekintza eta ekitaldi askotan parte hartzen dugu Goizeresin, baina egia da azken aldian lan gehiago egiten dudala trikitilari bezala; ziur aski, kanpora begira edo sozialki, trikitixak jende gehiago erakar dezakeelako. Txistuak zentzu “protokolarioagoa” du, eta ekitaldi formaletarako erabiltzen da gehienbat. Trikitixa, aldiz, jendeak festa giroarekin lotzen du.
Askotan, nahi izaten den borondatezko lanean oinarritzen da zuen jarduna; hau da, musikagintza bokazionala da. Zer nabarmenduko zenuke horren inguruan?
Hazi eta ikasi ahala hasi naiz musikagintzaren inguruan landutakoa herrigintzara eta kulturgintzara bideratzen. Gehiago dira bokazionalki egiten ditudan lanak, diruagatik egiten ditudanak baino. Goizeresi Txistulari Elkartea, adibidez, irabazi asmorik gabeko elkarte bat da, eta bertan txistua joz ematen ditugun ekitaldiak, kontzertuak… txistugintza maite dugulako egiten ditugu, eta gure kulturaren parte direlako. Beste askotan, berriz, deitu edo kontratatzen gaituztenak gertuko jendea izaten da: lagunak, ezagunak, herriko kultur taldeak (dantza taldeak bereziki…). Eta askotan ez dut kobratu nahi izaten gainera, nahi dudalako jotzen dudalako eta talde hauetako parte ere banaizelako. Musikak dantza behar duen bezala, dantzak musika behar du; hortaz, denok elkarren parte gara ezinbestean.
Nolakoa dela esango zenuke kulturgintzaren osasuna?
Une honetan, kultura oso alor prekarioan dago. Denok kexatzen gara kultura eskasia dagoela, kultura falta dela… Umeei eskaintzen zaien kultur-eskaintza oso urria da; kirolak du nagusitasun osoa (batez ere, futbolak).
Era berean, jendea kexatu egiten da kulturalki ekitaldi gutxi egiten direlako, baina egin izan direnetan, sarritan ez da erantzunik jasotzen: publiko gutxi joaten da. Eta nik uste saiakera egiten dela, kultur sortzaileen alorrean zerbait berria eskainiz edo eginez. Hortaz, nik esango nuke hipokresia puntu bat badagoela gizartean, falta denean eskatzen dugulako, baina eskaintzen denean ez garelako emanaldietara joaten.
“Une honetan, kultura oso alor prekarioan dago”
Zer esango zenuke kontratazioen alor ekonomikoari dagokionez?
Hor arazo handi bat dago. Musikariak garenok musikaz bizi nahi dugu, eta horretarako dirua behar dugu. Niri gaur, adibidez, nonbaitetik deitzen banaute ordu batzuetako triki-poteo batera joateko, nik esan nezake kopuru jakin bat kobratu nahi nukeela. Hori asko da edo gutxi da? Hainbatetan gehiegi dela esaten didate, baina niretzat gutxieneko prezioa da: kontuan hartu, bertara joateko panderojole batekin joango nintzatekeela, eta bukaeran biok esandakoaren erdia kobratuko genukeela, bion artean banatuta.
Askotan gainera, 100 euro baino gutxiago kobratuta konformatu behar izaten dugu, afaria edo hartzen ditugun trago-kontsumizioak barne, eta egon dira hainbat kasu, kontsumizioak gure poltsikotik ordaindu behar izan ditugunak.
Adibide zehatzen bat eman zenezake?
Bertso-afarietan, adibidez, afaldu aurretik eta bitartean, trikitilariek giroa jartzen dute. Bertsolariek kopuru zehatz bat kobratzen badute ere, trikitilariok borrokan ibili ohi gara adostutakoa baino askoz kopuru txikiagoren bat kobratzeko. Alde horretatik tristea da gure egoera, saiatzen garelako ahalik eta preziorik justuena edo ekonomikoena jartzen. Kontua ez da dirutza kobratzea; guretzat ahalik eta kantitaterik duinena eskatzen ahalegintzen gara. Eta askotan komeriak izaten ditugu hori lortzeko; hortaz, halako kasu askotan gure lana ez da baloratzen.
Eta horrekin lotuta, ez da egiten den lana bakarrik: bidaiaren gastuak, pertsona kopurua, baliabide eta materialak… horrek ere badu eragina.
Zalantzarik gabe. Herrian bertan jotzeak ez digu aparteko gasturik suposatzen; baina herritik mugitu behar badugu, hainbat faktore hartu behar ditugu kontuan: autoko garraioa eta gasolinaren gastuak, gure materialak erosi eta mantentzearen kostuak (trikitixaren afinazioa, hauspoa garbitzea, txistuaren kasuan afinazioa zaintzea…), egunerokotasunean entseatzeko inbertitzen ditugun orduak… Izan ere, fisikoki dirurik kostatzen ez bada ere, hori ere gure denbora da, eta horrek ere dirua balio du. Lanera bulego batera joaten den batek ordubete beharrean bi ordu sartuko balitu, bigarren ordu hori ere kobratuko luke, baina niri suposatuko lidake triki-poteoko bi ordu horietaz gain, etxean entseatzeko sartzen ditudan orduak ere kobratu behar izatea. Eta hori ez da inoiz kobratzen, lanaren barruan edo eskutik doala suposatzen delako.
Askotan esan ohi didate gainera, saltsa guztietan nagoela eta proiektu guztiei baietz esaten diedala. Hori da nire aukera bakarra, irabaziak oso gutxi direlako, eta nik ere bizi beharra daukadalako. Azkenean, musikagintzatik ekonomikoki modu errentagarrian bizitzeko aukera bakarra hainbat proiektutan sartzea da.
Askotan arazoak izan ohi dituzue Gizarte Segurantzan alta emateko eta zuen jarduna publikoki justifikatzeko. Hori zergatik gertatu ohi da?
Hau betiko arazoa da. Berez, gauzak ahalik eta legalen egiteko modu bakarra autonomo gisa alta ematea nuke. Horrek enpresa horri hilero kuota bat ordaindu beharra dakar. Esaterako, nik hilero 20 eskaintza zehatz edo finko izango banitu, kuota horri buelta eman ahalko nioke, eta konpentsatua izango nintzateke.
Baina errealitatea da, hilabete batean 10 eskaintza izan ditzakedala, hurrengoan 25, baina ondoren hiruzpalau hilabeteetan ez nukeela lanik izango, eta berdin-berdin ordaintzen segi beharko nuke. Ondorioz, diru-galera handiak izatera irits naiteke, eta gastu handia suposatzen du.
“Musikagintzatik ekonomikoki modu errentagarrian bizitzeko aukera bakarra hainbat proiektutan sartzea da”
Eta zu zeu, nola moldatzen zara?
Orain dela gutxi enpresa bat deskubritu dut, eta une honetan, enpresa horrek egiten dizkit tramite guztiak. Erosoa da, Gizarte Segurantzan alta berak ematen didalako, eta tramiteak eta fakturak ere berak egiten dizkidalako. Arazoa da, fakturak jasotzerako garaian, irabazien zati bat enpresak berarentzat gordetzen duela, kudeaketa-gastu bezala izendatuta.
Hortaz, lehen esan bezala, gutxi kobratzeaz gainera, kobratutakoaren zati bat enpresari eman behar baldin badiot, ezer gutxirekin gelditzen naiz. Ehun euro kobratuko banitu saio batean, gutxi gorabehera kopuru osoa baino %35 gutxiagorekin geldituko nintzateke.
Eta sektorean, ba al duzue lankidetza-sarerik edo estrategia bateraturik zuen artean?
Gaur egun araudi oso zorrotzak daude, eta ez dago lankidetza-sarerik. Nire aukera bakarra une honetan enpresa honekin lan egitea da. Nik bakarrik oso gutxitan jo ohi dut; sarritan panderojole batekin edo beste bi-hiru pertsonekin joaten naiz ekitaldietara. Fakturak nik egiten ditut, enpresa horretan alta emanda dagoena ni naizelako. Eta irabaziak banatu behar izaten ditugu, eta enpresari ere dagokiona eman behar zaio. Hortaz, kasu batzuetan iritsita nago neure poltsikotik dirua jartzera, taldekide guztiok berdin kobratu dezagun.
Askotan zuen buruari “prezioak” jarri behar izaten dizkiozue zuen duintasuna erakutsi, mantendu eta aldarrikatzearren.
Ez da batere erosoa. Hemen denok merezi dugu duintasun minimo bat. Eta askotan amorrua sentitzen dut, nik gaizki sentitu behar izaten dudalako egiten dudan lan bat kobratzeagatik. Kontzientzia-arazoak izaten ditut, 300 euro eskatzen dizkiodalako erakunde bati diana, triki-poteo edota bazkari batean jotzeko kontratatu nauelako eta horrelako kezkak izaten ditut: asko izango ote da, gehitxo eskatuko ote nion…
Baina era berean, joko nukeen bazkari horretan haragia prestatu duen harakinak ere kobratuko du, ezta? Kiloa 25 eurotan dagoela badio, zalantzarik gabe hala ordainduko genioke, ezta? Sagardoaren kupelaren alokairuarekin beste hainbeste, ezta? Ezartzen digun prezioa ordainduko genuke zalantzarik gabe.
Oporren eta bajen kasuan ere, gauza bera, orduan…
Trikitilariok beti gabiltza “negoziaketetan”, gehiegi edo gutxiegi eskatzen ari ote garen erabakitzeko… Eta azkenean dena dago duintasunarekin lotuta. Edozein lantegi edo fabriketan ordu estrak sartuz gero kobratzeko eskubidea izaten da, ezta? Eta baita hamabi paga eta bi paga estrak kobratzeko eskubidea ere, oporrak kobratuz?
Nik adibidez, ez daukat oporrak kobratzeko eskubiderik; jotzen dudanaren arabera kobratzen dut. Hau ez da bulego bateko lana, non sartzen dudan ordu estra bakoitzaren arabera soldata igoko litzaidakeen. Bajen kasuan ere, nik baja hartuko banu eta nire ordez beste norbait bidaliko banu, berak kobratuko luke osorik niri dagokidana, eta kitto.
“Kasu batzuetan iritsita nago neure poltsikotik dirua jartzera, taldekide guztiok berdin kobratu dezagun”
Ekitaldiak ezin dira musikaririk gabe ulertu. Baina kontratazioak egiterako garaian zer faktoreri eman ohi zaio garrantzia? Ezkontza batean, adibidez, ziurtzat jotzen da beti txistulari edo musikariren bat egongo dela, baina hori ondo lotzen al da?
Bizitza imajinaezina da musikarik gabe: imajinatu telebistako programak, filmak, herriko festak… inolako musika edo melodiarik gabe. Askotan ziurtzat jotzen da txistulari edo musikariok ekitaldietan izango garela. Askotan guk geuk asumitzen dugu kausa jakin baten alde ez dugula kobratuko, gure erabakia delako. Azken finean, lehen esan bezala, tristea da diruarekin “borroka” egitea. Eta azkenerako, musikarekin zerikusirik ez duten gauzengatik eztabaidan amaitzen dugu.
Ni musikaria naiz eta ez nuke egon behar tramiteak edo fakturak egiten; nik musika jotzen egon beharko nuke uneoro. Eta zoritxarrez, gure ofizio honetan behintzat, denbora gehiago pasatzen dugu lan burokratikoak egiten.
Egiten duzuen isileko lan hori, gizarte-mailan erabat ikusezina dela esango al zenuke? Gizarteak ba al du horren inguruko kontzientzia edo jakintzarik?
Askotan gizarteak ez daki zer gertatzen den, jakin nahi ez dugulako, eta “ezikusiarena” egin nahi izaten dugulako. Askotan, bertso-afarietan, triki-poteoetan… ikusleek momentuan ikusten dute bertan trikitilari eta panderojoleak daudela giroa jartzen, eta gainera halako komentarioak bota ohi dituzte: “Zer ondo! Etorri dira, jo dute, jan eta edan egin dute, eta gainera kobratu egin dute”.
Eta askotan, gainera, musu-truk egiten duzue lana…
Askotan entzuten dut: “Baina zuri musika gustatzen zaizu, ezta?” Bada eskerrak gustatzen zaidan, eta nire lanarekin gozatu egiten dudan! Baina lan duin guztietan bezala, denoi gustatzen zaigu egiten dugunagatik kobratzea. Eta askotan saiatzen gara publikoarengana hurbiltzen, giroa sortzen, gauden egoeraren arabera jokatzen… baina askotan ikusezinak gara hainbatentzat, jotzerako garaian soilik existitzen gara.
“Askotan ikusezinak gara hainbatentzat, jotzerako garaian soilik existitzen garenak”
Ondorio gisa, esango al zenuke euskal kultura eta kulturgintza “gure erara” maite ditugula, eta askotan “itsu egoten garela?”
Ez dira musikarion beharrak kontuan hartzen. Eta bai, euskal kultura eta kulturgintza “gure erara” maitatzea oso “erosoa” da. Pentsatzen jarriko bagina, askotan musikarion artean ere zer arazo eta zer egoera prekario dauden… Denok hausnarketa txiki bat egingo bagenu, egoera asko aldatuko litzateke. Baina ezkutuko kausengatik, ez da protestarik egiten eta ez da ezer aldarrikatzen…
Bestalde, egun hauetako berria da, Eusko Jaurlaritzak euskal musika talde bati 300.000 euro eman dizkiola euskara sustatzeagatik. Adibide zehatz bat da hau, baina gehiago ere aurki genitzake. Zer iritzi duzu honen inguruan?
Oso haserre nago hartzen ari garen joera honekin, baina honek erakusten du gizartearen azkenaldiko joera. Geroz eta gehiago ikusten dugu “makro” kontzeptua dena, euskara eta euskal kulturaren alde egiten ari diren aldarrikapenekin, futbol zelaiak edo BEC bezalako aretoak betez. Hori oso ondo dago, eta nahiago nuke euskal artista batek euskaraz betetzea, Euskal Herrikoa ez den beste batek baino.
Baina zer eredu sortu nahi dugu sarrerak bi urte lehenago salgai jartzen hasita estadio handi bat betetzeko asmoz? Nahiz eta ez jakin joan ahalko garen ala ez, “badaezpada” sarrerak erosiko genituzke, eta ondoren, egunean bertan, soberan dauzkagunak “berriz salduko” genituzke, erositako prezioan.
Eta non gelditzen dira antzoki txikiak? Non gelditzen da auzoko artisten lana? Hori ez da batere baloratzen. Herriko antzoki eta areto txikietan egiten diren kontzertuak, askotan debalde edo benetako prezio sinbolikoren baten truke izaten direnak, hutsik gelditu ohi dira. "Makro” hitzak sortzen duen joera honekin oso kritikoa naiz, eta iruditzen zait min handia ematen zaiola euskal kulturgintzari. Ni “makro” ereduaren alde nengoke, lehenik eta denen gainetik, “mikro” ereduak babestuko bagenitu.
“Lan handia daukagu herriko artistak babesten, eta herriko kultura zaintzen eta sustatzen”
Zure iritziz, euskal kulturgintza zein zutabe edo printzipioren baitan oinarritu beharko litzateke, euskararen normalizazioa eta kulturgintzaren pizkundea aldarrikatzen diren garaiotan?
Dena lotuta dago. Kulturgintza ez dugu artistok bakarrik egiten. Publikoa, kultura kontsumitzen duen jendea ere kulturgintza da. Gure esku dago zer, nola eta noiz kontsumitu erabakitzea. Lan handia daukagu herriko artistak babesten eta herriko kultura zaintzen eta sustatzen. Uste dut denok jarri beharra daukagula zerbait gure aldetik. Ekonomikoki gehiago baloratu beharko genuke artisten lana (baina lehen esan bezala, juridikoki geroz eta traba gehiago dauzkagula kontuan hartuta, ez zait iruditzen egoerak onera egingo duenik).
Herriko kultura babestu behar da eta kulturgintzan dabiltzanak babestu eta lagundu egin behar dira, hainbeste kexatu beharrean; eta kexatzen baldin bagara, jarduna hobetzeko izan dadila modu konstruktiboan. Kritikatzeagatik kritikatzen duen jendeak islatzen du zoritxarrez, gaur egungo gizartearen norabidea.
Amaitzeko, zer mezu helaraziko zenuke edo zer gehitu nahiko zenuke?
Jendeak ez daki baloratzen herrian daukana, eta ez du baloratzen zenbaterainokoa den kulturgintzan gabiltzanon lana. Bokazionala da, herriari ematen dion eta eskaintzen edo oparitzen zaion lana da. Jendeari eskatuko nioke artistek egiten duten lana baloratzen has daitezela, eta baita artistek herriari ematen dioten “opari” hori ere. Musikagintza eta kulturgintzako alorrak baloratzen jakinez gero, herrigintzak aurrera egingo du.