Jane Austenen literaturan, etxebizitza eta generoa funtsezkoak dira eleberrien trama sentimentalean. Hala, emakumezko protagonistek senar-emazteen etxean bilatzen dute etxea, bestela nekez lortuko luketena. Gainera, Austenen eleberriek arreta jartzen dute XIX. mendeko Ingalaterraren berezitasunen ikuspegi batean eta garai hartako zuzenbide ingelesaren legezko erakundeetan. Har dezagun, adibidez, Pride and Prejudice (euskaraz, Harrotasuna eta aurrejuzguak) pantailara hainbeste aldiz eramandako lan ospetsua: han, Bennet ahizpek bizitza erosoa bizi dute gurasoen etxean, baina baita estua ere, aita hiltzen bada ez dutelako ezer jasoko. Aitzitik, urruneko lehengusu baten eskuetan amaituko du denak, zeinaren bertute bakarra gizona izatea baita.
Ekonomia eta enpresari buruzko informazio guztia biltzen du EnpresaBIDEAren buletinak, euskara hutsean. Egunero-egunero emailean jaso dezakezu, guztiz doan, bi minutu besterik ez dituzu behar harpidetzeko. Eta proiektu hau hazten jarrai dadin lagunduko diguzu.
Austenen eleberriak kokatzen diren garaian, Ingalaterran Oinordekotza erregelak ezartzen zuen ondorengo gizon zaharrenak nahitaez heredatzen zituela higiezinak eta familiaren etxea, besteak beste. Espainian, erregela hori Espainiako Konstituzioaren 57. artikuluan bermatzen da oraindik, eta bertan adierazten da, koroarako sarbidean, maila berean, gizonak lehentasuna duela emakumearekiko. Erregela horren arabera, Felipe VI.a erregea Elena eta Cristina ahizpa nagusien aurretik dago. Eta horrexegatik izan daiteke Leonor erregina, baldin eta Felipe erregeak orain edo etorkizunean semerik ez badu.
Aita Bennetek, Felipe erregeak bezala, ez du gizonezko ondorengorik, baina bere aitak, aitonak edo dena delako aurreko ahaideak Entail izeneko legezko erakundea ezarri zuen. Erakunde horrek muga bat ezartzen du Bennet jaunak eta ondoz ondoko jabeek finka erabiltzeko duten moduan: testamentua egiterakoan, etxea soil-soilik familiakoa den gizon bati utz diezaioke, izan zuzeneko edo zeharkako ondorengoa.
Lege-esparru horrek genero-arazo bihurtzen zuen etxebizitza eskuratzea. Jabetza-eskubide eraginkorrik gabe, emakume asko ezkontzaren mende zeuden, bizileku- eta ekonomia-egonkortasunerako bide bakar gisa. Horrela, itxuraz kontakizun sentimentala denak bestelako izaera hartzen du: etxebizitzak egiturazko desberdintasuna eragiten duen sistema baten deskribapen zehatza, alegia. Bi mende geroago, testuingurua aldatu egin da, baina sakoneko galderak bere horretan dirau: zenbateraino eragiten du etxebizitzarako sarbideak genero-desberdintasunean? Austenen garaian muga legezkoa bazen, gaur egun modu sotilagoak hartzen ditu, berdin-berdin eraginkorrak direnak: soldata-arrakala, lan-prekarietatea, guraso bakarra izatea edo pentsio duinak lortzeko zailtasunak. Artikulu honetan, iruditeria literario hartatik abiatuta, aztertuko dugu nola jarraitzen duen etxebizitzak genero-desberdintasunen konfigurazioan pieza nagusia izaten.
Zenbateraino eragiten du etxebizitzarako sarbideak genero-desberdintasunean? Austenen garaian muga legezkoa bazen, gaur egun modu sotilagoak hartzen ditu
Etxebizitzaren arloko datuak sexuaren arabera bereizita eskuratzeko aukerak, beste hainbat eremutan bezala, oso mugatuak izaten jarraitzen du. Informazio estatistikoaren eskuragarritasuna eta kalitatea hobetzea funtsezkoa da benetan eraginkorrak diren etxebizitza-politikak diseinatu eta ezartzeko. Datu fidagarririk gabe, ezinezkoa da dauden desberdintasunak zehaztasunez identifikatzea eta, ondorioz, horiek zuzentzeko neurri egokiak hartzea. Beste behin ere, beharrezkoa da sexuaren arabera bereizitako informazioan oinarritutako azterketa zorrotz bat txertatzeko premia azpimarratzea. Zeharkako eskakizuna da gizartearen eta ekonomiaren esparru guztietan, eta etxebizitza, tamalez, ez da salbuespena. Adibidez, babes ofizialeko etxebizitzen eskaeren kasuan, informazioa ez da sexuaren arabera jasotzen; aitzitik, bizikidetza-unitateen arabera taldekatzen da, eta horrek politika publikoen diseinuan eta ebaluazioan genero-ikuspegia txertatzea eragozten du.
Datu falta hori gorabehera, baiezta dezakegu gaur egun hiri-desberdintasunaren faktore nagusia etxebizitza eskuratzea dela, eta etxebizitza-krisia genero-krisia dela bereziki. Etxebizitza eta generoaren arteko lotura hori jada ez da azaltzen, Jane Austenen garaian bezala, legezko muga esplizituekin, baizik eta emakumeen gaitasun ekonomikoaren desberdintasunarekin. Emakumeen bizi-zikloan gaitasun hori murriztu egiten da, ez prestakuntza edo kualifikazio faltagatik; beren ibilbide profesionaletan eragiten duten egiturazko faktoreek baldintzatzen dute.
Lehen seme-alaba: soldata-arrakalaren hasiera
Lehen seme-alaba izan aurretik, gizonen eta emakumeen arteko soldata-aldeak nahiko txikiak dira. Baina lehen seme-alabaren etorrerarekin soldata-arrakala handitu egiten da, eta etengabe hazten da emakumeen bizitza osoan. Ekonomia Nobel saridun Claudia Goldinen ikerketek agerian utzi duten bezala, amatasuna inflexio-puntu bat da: gizonezkoen diru-sarrerak egonkor mantendu, are hazi, egiten diren bitartean, emakume askoren ibilbide profesionalak moteldu egiten dira, eta egungo eta etorkizuneko autonomia ekonomikoa eta etxebizitza bezalako funtsezko baliabideetarako sarbidea baldintzatzen dute.
Horixe da literatura ekonomikoak motherhood penalty gisa kontzeptualizatu duena, fatherhood premium delakoaren kontrara. Wellesley Centers for Women txostenaren arabera, unibertsitate-ikasketak dituzten pertsonen artean, seme-alabak dituzten emakumeek seme-alabarik gabeko emakumeek baino %11 gutxiago irabazten dute, eta seme-alabak dituzten gizonek baino %42 gutxiago (!).
Testuinguru horretan, bizitoki-bazterketa emakumeak bizi-zikloan zehar baldintzatzen dituzten egiturazko desberdintasunen isla bihurtzen da.
Gizonen eta emakumeen arteko soldata-arrakalak irauten duenez, emakumeek diru-sarrera gutxiago dituzte, batez beste, etxebizitzaren kostuari aurre egiteko
Gizonen eta emakumeen arteko soldata-arrakalak irauten duenez, emakumeek diru-sarrera gutxiago dituzte, batez beste, etxebizitzaren kostuari aurre egiteko (alokairua edo hipoteka) eta higiezinen merkatuko gainerako agenteekin baldintza berdinetan lehiatzeko. Era berean, aldi baterako edo lanaldi partzialeko okupazioetan emakumeen presentzia handiagoa izateak, jarduera-tasa txikiagoarekin batera, lan-ibilbide ezegonkorragoak eragiten ditu, eta horrek mugatu egiten du etxebizitza bat eskuratzeko behar den finantzaketa eskuratzea.
2025eko laugarren hiruhilekoari dagozkion Eustaten datuek lan-prekarietate hori berresten dute. Hala, emakumeen jarduera-tasa (%52,5) gizonena (%60,1) baino hamar puntu txikiagoa da. Horrek agerian uzten du lan egiteko adinean dauden emakume gehiago daudela lan merkatutik kanpo gizonezkoak baino, hein handi batean familia-zaintzaren erantzukizunen pisua modu neurrigabean hartzen jarraitzen dutelako. Era berean, enplegu-tasak ere alde nabarmena erakusten du: emakumeen kasuan %69,4 eta gizonen kasuan %73,8. Horrez gain, behin-behinekotasunaren eta lanaldi partzialeko lanaren intzidentzia bikoitza da emakumeen artean gizonezkoen artean baino.
Arrazoi horiengatik, emakumeak buru dituzten etxekoen unitateek (termino horrek esan nahi du erreferentziako pertsona eta diru-sarrera gehienak ematen dituena emakumea dela) ahulagoak izateko joera dute. Gainera, etxekoen unitate horiek, batez beste, diru-sarrera gutxiago izateaz gain, gastu handiagoa jasaten dute. Diru-sarrera txikiagoen eta gastu handiagoen konbinazio horrek presio ekonomiko iraunkorra eragiten du, aurrezteko gaitasuna mugatzen duena, kalteberatasun-arriskua areagotzen duena eta etxebizitza duina lortzea eta mantentzea zailtzen duena.
Guraso bakarreko familien gorakadaren arrazoietako bat dira banatzeak edo dibortzioak, eta zuzeneko ondorioak ditu egoitza-baldintzetan. Etxekoen unitate horietako buru diren amek, oro har, laneratze-tasa handiak dituzte, familia-gastuak eta etxebizitzarenak beren gain hartzeko beharrak bultzatuta. Banantze-prozesu askotan, gainera, oraindik ere joera nagusi bati eusten zaio: askotan, gizonak uzten du ordura arte partekatutako etxebizitza, eta emakumeak, berriz, etxean jarraitzen du seme-alabekin, jarraitutasuna eta karga ekonomikoak bere gain hartuta. Etxebizitza eskuratzeko zailtasunak banantze-erabakiak baldintzatzen dituen faktore gisa joka dezake, baina haren eragina ez da homogeneoa: emakumeek, ekonomia- eta egoitza-kalteberatasun handiagoa dutenez, ondorio larriagoak onartzeko joera dute.
Adineko emakumeak, ahaztutako segmentu handia
Bizi-zikloari jarraituz, beharrezkoa da zahartzaroko etxebizitzaren gaiari heltzea. Azken hamarkadetan bizi-itxaropenak gora egin duenez, handitu egin da beren etxean modu independentean bizi diren adinekoen kopurua. Beraz, etxebizitza-politikek kontuan izan behar dute adineko pertsona asko bizi daitezkeela egoera horretan. 60 urtetik gorako emakumeen bizi-itxaropena gizonena baino handiagoa denez, ez da harritzekoa emakumeak 65 urtetik gorako pertsona bakarreko familien gehiengo nabaria izatea.
Horren ondorioz, baita emakumeek, oro har, gizonek baino pentsio txikiagoak jasotzen dituztela aintzat hartuta ere, lan-bizitzaren hasieran zegoen soldata-arrakala genero-arrakala handi bihurtzen da pentsioetan, etapa aktiboan emakumeek Gizarte Segurantzari ekarpen txikiagoa egiten diotelako. Idescaten datuen arabera, 2024an, erretiroagatiko Gizarte Segurantzaren kotizaziopeko batez besteko pentsioa 1.900 euroren bueltako zen gizonentzat; emakumeen kasuan, berriz, 400-500 euro txikiagoa zen. Alde horren jatorria da emakumeek parte-hartze txikiagoa dutela lan-merkatuan, askotan zaintza-lanei lotuta, eta, beraz, kotizazio-oinarri murritzagoetan. Izan ere, 65 urtetik gorako emakume askok alarguntza-pentsioak baino ez dituzte jasotzen, beren lan-ibilbidearekin zuzenean lotuta ez daudenak eta zenbateko baxuagokoak.
Lan-prekarietatearen ondoriozko etapa aktiboko soldata-arrakalak, lanaldi partzialeko kontratuen presentzia handiagoak eta zaintza-erantzukizunak bere gain hartzeak eramaten dute bizitza osoan etxebizitza eskuratzeko baldintza okerragoak izatera
Ondorioz, pentsio murriztuak dituzten emakume erretiratuen kolektibo hori bereziki kaltebera bihurtzen da etxebizitza eskuratzeari dagokionez ere. Eustaten arabera, 2025. urtean pobrezia-arriskuaren tasa %19,9 da emakumeentzat, gizonentzat baino bi puntu handiagoa. Alde hori areagotu egiten da adinean aurrera egin ahala: 65 urtetik gorako gizonen artean, tasa %12,6ra jaisten da, eta emakumeen kasuan, berriz, %15,5era.
Azken batean, zirkulu baten aurrean gaude: lan-prekarietatearen ondoriozko etapa aktiboko soldata-arrakalak, lanaldi partzialeko kontratuen presentzia handiagoak eta zaintza-erantzukizunak bere gain hartzeak eramaten dute diru-sarrera txikiagoak, erretiroko pentsio baxuagoak eta bizitza osoan etxebizitza eskuratzeko baldintza okerragoak izatera, eta horrek desberdintasunak betikotu egiten ditu.
Azkenik, kontuan izan behar da 2025ean Hego Euskal Herrian 8 feminizidio izan zirela eta ia 11.000 salaketa erregistratu zirela indarkeria matxistagatik. Genero-indarkeriaren biktima diren emakumeak bereziki kalteberatasun-egoera larrian daude, askotan erasotzailearekin partekatzen baitute etxebizitza, eta, ikusi dugunez, zailtasunak dituzte etxebizitza alternatibo bat eskuratzeko. Etxebizitza eskuratzeko zailtasun horren ondorioz, askotan, erasotzailearekin bizitzen jarraitu behar izaten dute. Hori mehatxu bihurtzen da haien segurtasunarentzat, eta bizitegi-bazterketa jasateko edo kalean bizitzen amaitzeko aukerak areagotu egiten dira
Emakumeen egoitza-prekarietatea lan-prekarietatean oinarrituta eraikitzen da. Prekarietate hori amatasunarekin hasten da, eta bizi-ziklo osoan arrastaka eramaten da, zahartzarora arte
Emakumeen bizitegi-prekarietatea lan-prekarietatean oinarrituta eraikitzen da. Prekarietate hori amatasunarekin hasten da, eta bizi-ziklo osoan arrastaka eramaten da, zahartzaroraino. Horregatik, beste behin ere, ondorioztatzen dugu errealitate horri ezin zaiola etxebizitza-politikekin bakarrik aurre egin; lan-politikak eta familia-kontziliaziorako politikak ere behar dira. Haurtzaindegi gehiago behar dira, besteak beste, emakumeak lan-merkatura itzultzea eta guztiz integratzea errazteko eta, horrela, egungo eta etorkizuneko diru-sarrerak hobetzeko.
Artikulu hau VIA Empresa hedabiderako idatzi da, eta bertatik itzuli eta egokitu da.