Etxebizitza gora, etxebizitza behera. Joan den astean Gasteizen eginiko Etekin Topaketan ere etxebizitzaren afera izan zuten hizpide hainbat adituk, tartean Julen Bollain Mondragon Unibertsitateko irakasleak eta ekonomialariak. Eta ez da harritzekoa; izan ere, Euskal Herritarren kezka nagusia bilakatu da egun. Bollainek argi dio: etxebizitzaren merkatua ez da merkatu "arrunt" bat, etxebizitza funtzio soziala betetzen duen ondare bat den heinean. Erregulazioa eta etxebizitza parke publikoaren handitzea nola uztartu jakitea jo ditu gakotzat.
Ekonomia eta enpresari buruzko informazio guztia biltzen du EnpresaBIDEAren buletinak, euskara hutsean. Egunero-egunero emailean jaso dezakezu, guztiz doan, bi minutu besterik ez dituzu behar harpidetzeko. Eta proiektu hau hazten jarrai dadin lagunduko diguzu.
Azkeneko hilabetean etxebizitzen salerosketek behera egin badute ere, prezioek gorantz jarraitzen dute. Zergatik gertatzen da hori?
Nahiko sinplea da erantzuna. Ekonomia ortodoxoak dio eskaria jaisten bada, prezioek behera egin beharko luketela. Baina zer gertatzen da? Etxebizitzaren merkatuan eskaintza oso zurruna dela. Alde batetik, etxebizitza ez delako egun batetik bestera sortzen, eta bestetik, jabe askok ez daukatelako inolako presarik etxebizitzen prezioa jaisteko. Nik uste dut oso zabalduta dagoen ideia bat hautsi behar dugula: etxebizitzaren merkatua ez da merkatu arrunt bat. Batez ere, etxebizitzan eskaintzan gertatzen den fenomeno horrengatik. Doikuntza prezioan eman beharrean, kantitatean ematen da. Operazio gutxiago ixten dira, baina ez eskaria desagertzen delako, baizik eta eskariaren zati bat kanporatua izaten delako merkatutik.
Kanporatua izan den eskariaren zati hori gazteak edota langile klasea dira gehien bat. Nola barneratu merkatuan biztanleriaren segmentu hori?
Eskariaren zati hori berriz integratzeko blokeatuta dagoen merkatu hau nolabait desblokeatu behar dugu. Merkatuak birringailu baten moduan jarduten du masa sozial kritiko handi batekin. Uste dut oso garrantzitsua dela administrazio publikoen esku hartzea. "Erregulazioa bai edo ez?" ez da egin behar dugun galdera, baizik eta nola uztatu, alde batetik, erregulazioa eta, bestetik, parke publikoaren handitzea. Aldi berean, eta ahal den neurrian, etxebizitza hutsaren mobilizazioa ere sustatu behar da, baina horrek ez du arazoa konponduko.
Gure inguruko herrialdeek zer egin duten ikusi behar dugu. Parke publiko handi bat eduki behar dugu, jendeari baimentzeko etxebizitza baterako sarbidea. Euskal Herrian aurrerapauso handiak eman dira urteetan zehar, eta Espainiako beste autonomia erkidegoekin alderatuz gero oso ondo aterako ginateke argazkian, baina tamalez Europara begiratzen badugu, ez gaude podiumean. Arrakala handi bat dugu, eta horrantz bideratu beharko genituzke gure baliabideetako asko, eskariaren zati hori pixkanaka sartu ahal izateko etxebizitzaren merkatuan.
Erregularizaziotik (eredu tentsionatuen neurriak, esaterako) eta etxebizitza parke publikoa handitzetik dator soluzioa?
Bai, parke publikoa handitzea behar-beharrezkoa da, eta erregulatzea ere bai, momentu honetan. Ideologikoki desberdintasunak egon daitezke, etxebizitza politika ez baita politika ekonomiko neutro bat. Modu erraz batean esateko, beti irabazleak eta galtzaileak egongo dira, ikuspuntu ekonomiko batetik behintzat. Eztabaida egon daiteke erregularizazioaren diseinuaren eta irismenaren inguruan. Orain arte bazirudien etxebizitzak eraiki behar zirela esatea nolabaiteko kontzesio moduko bat zela ezkerreko alderdien partetik, baina orain badirudi jada konturatu garela horrek ez daukala inolako zentzurik.
Gakoa orain erregularizazioan aurrera egitea da, eta horren norabidea ezartzea. Ez dugu ezer berririk asmatu behar. Tentsionatuta dago etxebizitza merkatua, ez bakarrik Euskal Herrian eta Espainian, baita mundu mailako herrialde aberats ia guztietan ere. Ikusi behar dugu beste tokietan zer egiten ari diren.
"Doikuntza prezioan eman beharrean, kantitatean ematen da. Operazio gutxiago ixten dira, baina ez eskaria desagertzen delako, baizik eta eskariaren zati bat kanporatua izaten delako merkatutik"
Hain urruti gaude Europako beste herrialde batzuetatik, parke publikoari dagokionez?
Momentu honetan dezente atzean gaude. Vienan, esaterako, etxebizitzen %50 baino gehiago publikoak dira. Austrian, Herbeheretan edota Danimarkan %25-%30tik gora dira etxebizitza publikoak. Ikusi beharko genuke zer egiten dugun pixkanaka-pixkanaka horrantz joateko. Administrazio publikoaren partetik diru asko eskatzen du. Sistema fiskalaren eta alderdi politiko batzuek dauzkaten lehentasunen inguruan hitz egiten dugunean, ikusi beharko dugu etxebizitza non sartzen den. Hurrengo urtean foru eta udal hauteskundeak datoz, eta ziurrenik etxebizitza kanpainaren erdigunean izango da. Hemendik bi urtera Eusko Jaurlaritzarako hauteskundeak ditugu. Hortaz, hurrengo bi urtetan asko hitz egingo da etxebizitzaz, eta ikusi beharko dugu alderdi politikoek zer neurri jartzen dituzten mahaigainean.
Europako beste herrialdeei erreparatzen badiegu, Estatuak presentzia indartsuagoa duen herrialde horietan bereziki izaten da etxebizitza berme handiena. Korrelazio positiboa argi eta garbi ikus daiteke.
Topaketan esan zenuen merkatu publikoak badaukala nola baldintzatu merkatu pribatua.
Jakina. Arazo bat da nolabait pentsatzea instituzio publikoen merkatuko zati edo kuota horrek parentesi moduko bat izan behar duela merkatuaren ekuazio horretan guztian. Ekonomiaren sektore estrategiko guztietan ikusten da instituzio edo botere publikoak gero eta presentzia handiagoa izan, merkatu pribatuak ezartzen dituen prezioak baldintzatzea lortzen dela.
Hitz egiten da etxebizitza hutsari kanon bat ezartzeaz. Uste dut azalean geratzen garela askotan, baina ez garela benetako erantzun baten bila joaten. Adibidez, Bruselan egin dute esperientzia bat, niretzako nahiko erreferentzia interesgarria dena. Han etxebizitza hutsak ez dira automatikoki desjabetzen edo espropiatzen, baina 2003tik badira horien erabilera soziala aktibatzeko tresnak. 12 hilabetez jarraian hutsik dagoen etxebizitza izatea arau haustetzat har daiteke. Administrazioak jabea zigortu dezake, eta isuna ez da txikia. 500 euro fatxadaren metro linea bakoitzeko, hutsik dauden solairuen kopurua eta desokupazio urteen arabera biderkatuta. Orduan, bi solairu eta bost metroko fatxada duen etxebizitza batek hutsik dagoen lehenengo urtean 5.000 euro ordainduko lituzke. Eta gerora berdin jarraitzen badu administrazioak haren kudeaketa publikoa hartzen du aldi baterako, gutxienez bederatzi urterako. Horrela alokairu sozialera bideratu dezake, jabetza eskuz aldatu gabe. Ez da desjabetze klasiko bat, baizik eta justifikaziorik gabe hutsik dagoen etxebizitza baten erabilera antisozialaren gaineko esku hartze publiko bat.
Nik uste dut botere publikoek egiten dutena ondo dagoela, baina ausardia falta egotziko nieke momentu batzuetan.
Etxebizitza asko jabetza pribatukoak izanik, askok galdetzen dute zergatik esku hartzen duen administrazio publikoak. Konstituzioak etxebizitzaren funtzio soziala aitortzen duela gogorarazi zenuen topaketan. Uste duzu nolabaiteko pedagogia egin behar dela gizartean funtzio sozial hori nabarmentzeko?
Ziurrenik bai. Egia da jabetza pribatuaren izenean asko esaten eta baieztatzen dela, baina gero letrara jaisten garenean, ikusten dugu jabetza pribatua batzuetan beste eskubide batzuen menpe geratzen dela. Eta hau gertatzen zaigu asko klasikoak errepasatzen hasten garenean. Gaur egungo liberalek Adam Smithen hitzetan jartzen dituzten gauza asko berak ez zituen horrela sinesten.
Etxebizitza jabetza pribatua da, baina ez da edozein jabetza. Oinarrizko beharrizan bati lotuta dago, eta esan moduan konstituzioak funtzio sozial bat aitortzen dio. Hori bai, egoerak bereizi egin behar dira. Ez da gauza bera oinordetza kontu baten ondorioz hutsik dagoen etxebizitza bat, eraberritzeko zain dagoen bat edota familia egoera konplexu bati lotutako etxebizitza bat. Beste gauza bat da etxebizitza bat nahita hutsik edukitzea, prezioak igo eta erabilera espekulatibo bat egiteko. Nik uste dut hori zigortu egin behar dela.
"Etxebizitza ez da inbertsio aktibo hutsa, baizik eta bizi proiektu bat garatzeko oinarrizko baldintza "
Horren guztiaren gaineko kontrola egitea zaila izango da.
Ikuskaritza dugu horretarako. Espainiako Gobernuak Etxebizitza Legea atera zuenean eta Legebiltzarrak onartu zuenean, esaten zen ea zeinek kontrolatuko zituen neurri horiek. Hor ere diru eta baliabide gehiago jarri behar dira, eta uste dut zorionez egiten ari dela. Tamalez, esango nuke abiapuntua oso txikia zela, eta, beraz, oraindik ibilbide handia dugula egiteko.
Egoera iraultzeko urte luzeko politika publiko iraunkor bat mantentzearen beharra nabarmendu duzu.
Hiru denbora bereiziko nituzke. Alde batetik, epe laburrekoa: jada martxan dauden neurriek izango dute eragina, eta uste dut hobekuntza sumatuko dugula, betiere erabakiak irmoak badira. Ez dute arazoa konponduko, baina arnas pixka bat eman dezakete. Bigarrenik, epe ertainekoa: 5-6-7 urteren bueltan, aldaketa serioagoa nabaritzen hasi gaitezkeela uste dut. Azkenik, epe luzekoa: egoerari buelta osoa emateko bi-hiru hamarkada beharko ditugu, betiere denboran iraunkorra den politika mantentzen badugu, hori eskatzen baitu gaur egun dugun emergentzia honek.
Etxebizitza da politika motela, etxebizitza eraikitzea motela baita, eta prezioek, gainera, inertzia handia daukate. Gaur hartzen diren erabakiak kalean sumatzeko urteak behar dira. Adostasun politiko eta sozial sendo bat eraiki behar dugu, etxebizitzaren politika nazio politika delako. Adostasun hori ideia argi batetik abiatuko beharko litzateke: etxebizitza ez da inbertsio aktibo hutsa, baizik eta bizi proiektu bat garatzeko oinarrizko baldintza. Horretan ados dauden alderdi politikoek bat egin beharko lukete, eta horrek esan nahi du etxebizitza publikoaren parke sendo, egonkor eta iraunkorra eraiki behar dela, merkatu pribatuarekin benetan lehiatzeko eta prezioak baldintzatzeko.