Eusko Jaurlaritzaren azken soziometroaren arabera, etxebizitza da Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako herritarren kezka nagusia, osasunaren edo lan merkatuaren gainetik. Euskal Herrian etxebizitza bat lortzea “inbutu” bilakatu da, soldatak bere horretan jarraitzen duten bitartean, etxebizitzen prezioak gora eta gora egiten dutelako, eta goraldi horretan, EAEko metro karratuaren batezbesteko prezioa 3.500 eurora ailegatu da. Zenbait udalerritan arazoa bereziki larria da, Donostian, esaterako, 6.600 eurotan baitago batezbesteko metro karratuaren prezioa.
Ekonomia eta enpresari buruzko informazio guztia biltzen du EnpresaBIDEAren buletinak, euskara hutsean. Egunero-egunero emailean jaso dezakezu, guztiz doan, bi minutu besterik ez dituzu behar harpidetzeko. Eta proiektu hau hazten jarrai dadin lagunduko diguzu.
Aitzitik, INEren arabera, EAEko etxebizitzen salerosketak, hilabete askoz gora egin ostean, %12 beheratu dira azken hilabeteetan; prezioak, ordea, puztuta jarraitzen dute, eta %10 baino gehiago igo dira. Ekonomiaren oinarrizko logikak eskaria jaistean prezioak behera egin behar dela badio ere, Julen Bollain Mondragon Unibertsitateko irakasle eta ekonomialariaren hitzetan, etxebizitzaren merkatua ez da merkatu "arrunt" bat. “Etxebizitza merkatuaren eskaintza oso zurruna da. Etxebizitza ezin da egun batetik bestera sortu eta jabe askok ez daukate inolako presarik merkatuan jarri edo bere prezioa jaisteko. Doikuntza prezioaren bidez baino kantitatearen bidez egiten ari da. Operazio gutxiago ixten ari dira, baina ez eskaria desagertu delako, baizik eta eskaria kanporatua izan delako”, argitu du irakasleak.
Gazteak edota aurrezki handirik ez dutenak dira merkatutik alboratuak izan direnak, funtsean ez dutelako gaitasun ekonomikorik etxebizitza bat erosi ahal izateko. Salerosketa kopurua txikiagoa izanda ere, prezioak gora egitea, hortaz, ez da kontraesana Bollainen iritziz, baizik eta “blokeatuta" dagoen merkatu baten erantzuna.
Eta blokeatuta dagoen merkatu batean, bankuak garai batean baino zuhurragoak direla gogorarazi zuen atzo Ana Telleria Eusko Jaurlaritzako Auzo Berroneratze eta Hiri Agendako zuzendariak. “Denok ikasi genuen 2008 gertatutakoaz, eta orain dauzkagun soldatekin aurreratu behar den diru hori ez da erraza aurrezten, are gutxiago gazteentzat”.
Bollain eta Telleria Etekin Topaketaren parte hartzaileetako bi izan ziren atzo Gasteizko Europa Jauregian. Nerea Reparaz kazetariak gidatuta, Etxebizitzaren krisia eta horrek ekonomian eta gizartean duen eragina lelopean egin zuten solasaldia. Pedro Ayestaran Inmobiliaria Orioko zuzendari eta Ascongiko zuzendaritza Batzordeko kidea ere izan zen bertan.
Gizarte arrakala handitzen
Gaur egun, pertsona batek batez beste 60.000 euro aurreztu behar ditu etxebizitza bat erosi ahal izateko, izan ere, Etxebizitzaren Euskal Behatokiaren arabera, 290.000 eurokoa da EAEko etxebizitzen batezbesteko prezioa. Hortaz, galdera zera da: etxebizitza herentzia edo familia laguntza izan dezaketenen pribilegio bihurtu al da?
Bollainek zioen errealitate honek gizarte arrakala handitzen duela. “Arazoa momentu honetan ez da soilik lana edukitzea. Urte luzez gazteei esan zaie asko ikasi eta lan egonkorra lortuta, etxebizitza bat bermatuta edukiko zutela, horrela, familia bat eraiki eta bizitza proiektua aurrera atera zezaketela. Hori guztia eginda ere, etxebizitzarako pausoa ia ezinezkoa da orain”.
Julen Bollain: “Etxebizitza merkatua belaunaldien eta familien arteko desberdintasunen transmisore bihurtu da azkenaldi honetan”
Gauzak horrela, etxebizitza eskuratzeko gakoa aurrezkia da, eta soldataz gain, familiaren jatorria ere aldagai bilakatu da merkatuan. “Etxebizitza merkatua belaunaldien eta familien arteko desberdintasunen transmisore bihurtu da azkenaldi honetan”, esan zuen Mondragon Unibertsitateko irakasleak.
Egun, etxea erosten dutenen artean soilik %10 dira gazteak; “desplazamendu isil” bat pairatu dute, Bollainen hitzetan. Horren aurrean, etxebizitza parke publikoa zabaltzea litzateke soluzioetako bat. “Nik uste dut administrazio publikoak asko esateko duela merkatu pribatuan. Publikotik indar nahikoa egin behar da prezioak baldintzatzeko. Pribatuari esan behar zaio zuek prezioak ez badituzue jaisten, guk publikotik bermatuko dugu hori egin ahal izatea”.
Telleriak adierazi zuen bide horretan ari direla, eta euren promozio publikoek alokairua sustatzea dutela helburu. “Alokairuarekin bermatzen da etxebizitza duin bat eskuratzeko eskubide hori, eta horrek, gainera, eragina du merkatuan”.
Etxebizitza merkatu asko
Ayestaranek, bestalde, etxebizitzaren krisia nolabait erlatibizatu nahi izan zuen. “Erostea beti izan da zaila, ez da soilik oraingo kontua. Gure gurasoentzako ere zaila izan zen, guretzako ere bai. Etxea erostea beti izan da bizitzako inbertsioa. Orain zailago al dago? Leku batzuetan bai eta beste batzuetan ez”. Inmobiliaria Orioko arduradunaren esanetan, ez dago etxebizitza merkatu bat, asko daude; herri bakoitza merkatu bat baita.
Merkatu horretan (edo horietan), salerosketen %90 bigarren eskuko etxebizitzak dira egun, eta eraikuntza sektoreak dio ez dela obra berririk egiten lur falta edo materialak garesti daudelako. “Lur bat garatzeko zazpi urte behar dira gutxienez, beste batzuetan hamar edo hogei urte”, azaldu zuen Ayestararek, eta gogoratu zuen burokrazia handia dagoela lurrak lortu eta horiek eraiki ahal izateko.
Pedro Ayestaran (Inmobiliaria Orio): “Erostea beti izan da zaila, ez da soilik oraingo kontua. Gure gurasoentzako ere zaila izan zen, guretzako ere bai. Etxea erostea beti izan da bizitzako inbertsioa"
Lurra erosi, urbanizatu, eraiki, lizentziak ordaindu… promotoreak kexu dira prozesu horrek guztiak dakartzan kostuak direla eta. Ayestaranek kontatu zuen zaila dela errentagarritasuna lortzea 200.000 euroko etxebizitza bat saltzerakoan.
Telleriak aitortu zuen hirigintza esparruan izapide ugari direla, baina gogoratu zuen iazko abenduan legebiltzarrak onartu zuela tramite horiek arintzeko legea. Araudi horrek berak ere aukera ematen die udaletxeei lurrak errentagarriagoak izateko estandarrak aldatzeko. “Lurra behar dugu eta etxebizitza berriak altxa, baina dauden asko birgaitu eta berreskuratu behar ditugu”, zioen.
Parke publikoa handitzea
Babes ofizialeko etxebizitzak eraikitzea litzateke arazoari aurre egiteko irtenbideetako bat. Hein horretan, Bollainek adierazi zuen EAE Europaren oso atzetik dela: "etxebizitza publikoaren parke publikoaz hitz egitean Viena aipatzen da, baita liberalagoak diren beste herrialde batzuk ere, Herbehereak, esaterako. Parke publiko oso handia dute”.
Arazoa, ordea, zera da: etxebizitza publikoa, lurzoru eta finantzaketa publikoarekin egin eta gero merkatu librera igarotzea. Esparru horretan EAEn lanak ondo egin dituela uste du Bollainek, izan ere, 2003az geroztik, legeak ez du uzten etxebizitza babestuak merkatu publikoan salerostea.
“Garai batean bazirudien eraikitzea bekatua zela, orain behintzat eraikitzea onuragarria dela uste dugu denok”, gehitu zuen Ayestaranek. Alokairuaren alde egin du, baina arazo bat duela aitortu zuen: diru asko behar dela. “Saltzeko, lurra erosi, eraiki eta saldu egiten da. Sartzen duzun diru hori berreskuratzen duzu. Alokairuan dirua sartu eta esfortzu handiago eskatzen du. Esfortzu hori orain dela gutxi arte ez da egin, orain hasi da Jaurlaritza, baina denbora beharko du", gaineratu zuen.
Ayestaran: “Garai batean bazirudien eraikitzea bekatua zela, orain behintzat eraikitzea onuragarria dela uste dugu denok”
Alokairua merkaturatzea garestia dela ere esan zuen Telleriak, eta hori dela eta, Jaurlaritzak funts bat abiatuko duela iragarri zuen, etxebizitza horien eraikuntza arindu ahal izateko, besteak beste.
Hiri tenkatuen neurriaren ondorioak
Hiri tentsionatuen gaineko neurriak ere izan zituzten hizpide atzoko solasaldian. Bollainek esan zuen Europan egin diren antzeko neurriek ondorio “nahasiak” izan dituztela. "Uste dut bi karikaturetatik ihes egin behar dugula: ez da egia alokairuak mugatzea automatikoki irtenbide magikoa denik, eta ez da egia eskaintza suntsitzen duenik”. Ekonomialariaren aburuz, afera honetan gakoa "diseinua, kontrola eta testuingurua" dira.
Prezio mugek balio dezakete neurrigabeko etxebizitza prezio batzuk geldiarazteko, etxebizitza politika "serio" bat eraikitzen den bitartean, izan ere, horrek denbora eskatzen du. "Galdera izan beharko litzateke nola uztartzen ditugun, alde batetik, erregulazioa eta, bestetik, parke publiko zabalago bat edukitzea".
Telleriak Nafarroa eta Kataluniaren adibideak jarri zituen. Bi eremu horietan, eremu tentsionatuei buruzko neurria ezarri zenetik, alokairuen prezioak murriztu egin direla nabarmendu zuen, eta ez dela merkatutik etxebizitza irteera handik eman.
Bollain: "Galdera izan beharko litzateke nola uztartzen ditugun, alde batetik, erregulazioa eta, bestetik, parke publiko zabalago bat edukitzea"
“Norbaitek esan dezake nire etxea da, jabetza pribatua, baina Konstituzioak funtzio sozial bat aitortzen dio etxebizitzari. Aldagai guztiak mahai gainean jarri behar dira eta ulertu administrazio publikoek horrelako neurriak zergatik hartzen dituzten”, gehitu zuen Bollainek.
Ayestaranek, bere aldetik, azpimarratu zuen Zarautzen edo Donostiaren kasuan, esaterako, etxe asko alokairu turistikora igaro direla, legearen ondorioak saihestu asmoz.
Era berean, Inmobiliaria Orioko arduradunaren iritziz, maizterra babestea "ondo" dago, baina jabeari segurtasun juridikoa ere bermatu behar zaio. “Etxea alokatzen duenak dirua kobratuko duenaren segurtasuna eduki nahi du".
Etxebizitza hutsak mobilizatzea
Jabeen bermeak babesteko Bizilagun izeneko programa du Jaurlaritzak, zeinak alokairua kobratzea bermatu eta zerga abantailak eskaintzen dizkien jabeei, euren etxeak hutsik utz ez ditzaten. Alokaplus izeneko programa abiatuko dutela ere jakinarazi zuen Telleriak, zeinaren bidez Jaurlaritzak 20 hilabeteko alokairuaren ordainketa bermatuko dion jabeari, maizterrak errenta ordaindu ezean.
“Euskadin ez dago etxebizitza hutsen fenomeno handi bat. Oso aztertua dugu eta ez dira hainbeste etxebizitza. Hutsik eta merkatura ateratzeko moduan %2 bat besterik ez dago”, zioen Jaurlaritzako Auzo Berroneratze eta Hiri Agendako zuzendariak. Bere ustetan, Bizilagun bezalako programek lagundu dute etxebizitza asko merkatura ateratzen, baina bada oraindik bere etxea merkatuan jartzeaz mesfidati dena.