Gaur egun dugun pentsio sistema ongizate estatuaren zutabe nagusietako bat da. Aldi berean, herritarren gehiengoarentzat ezezagunenetakoa ere izan ohi da. Asko hitz egiten da sistema honen jasangarritasunaz, erreformez eta etorkizuneko ziurgabetasunez, baina gutxitan azaltzen da modu argian nola funtzionatzen duen benetan eta, batez ere, zer egin dezakeen pertsona bakoitzak bere pentsioan eragiteko.
[Pentsio sistema] banaketa sistema bat da, hau da, gaur egun lanean ari diren pertsonen kotizazioek zuzenean finantzatzen dituzte gaurko pentsiodunen pentsioak
Askok uste dutenaren aurka, pentsioen sistema publikoa ez da aurrezki kutxa pertsonal baten antzekoa. Ez dago langile bakoitzak etorkizunerako dirua pilatzen duen kontu indibidualik. Banaketa sistema bat da, hau da, gaur egun lanean ari diren pertsonen kotizazioek zuzenean finantzatzen dituzte gaurko pentsiodunen pentsioak. Mekanismo horrek funtsezko aldagai bat sartzen du jokoan: kotizatzen dutenen eta pentsioa jasotzen dutenen arteko oreka. Kotizatzaile asko daudenean pentsiodun bakoitzeko, sistemak arnasa hartzen du, baina proportzio hori murrizten denean, tentsioak agertzen dira.
Kalkulua egiteko hiru zutabeak
Testuinguru horretan, pentsio bat nola kalkulatzen den ulertzea funtsezkoa da. Langile batek erretiroa hartzean jasoko duen zenbatekoa batez ere hiru elementuren araberakoa da: kotizazio oinarria, kotizatutako urteak eta bizitza laboraleko aldi zabal batean egindako kotizazioen batez bestekoa. Gaur egun, aldi hori azken 25 urteetan kokatzen da eta horrek hautsi egiten du oso zabaldua dagoen ideia bat. Ez da nahikoa lan ibilbidearen amaieran soldata ona izatea. Pentsioa, egiaz, ibilbide oso baten isla da.
Baina azalpen orokor horretatik harago, komeni da kalkulu mekanismo zehatzean geldialdia egitea, bertan ulertzen baitira sistemaren benetako pizgarriak. Pentsio kontributiboa bi urrats nagusitan eraikitzen da. Lehenengoa oinarri arautzailea kalkulatzea da, eta bigarrena, kotizatutako urte kopuruaren arabera dagokion portzentajea aplikatzea.
Ez da nahikoa lan ibilbidearen amaieran soldata ona izatea. Pentsioa, egiaz, ibilbide oso baten isla da
Oinarri arautzailea azken 25 urteetako (300 hilabetetako) kotizazio oinarrietatik abiatuta kalkulatzen da. Oinarri horiek ez dira zuzenean hartzen; inflazioaren arabera eguneratzen dira, azken bi urteetakoak izan ezik, eta ondoren batu egiten dira. Lortutako emaitza 350en artean zatitzen da.
Modu sinplifikatuan adierazita: Oinarri arautzailea = (eguneratutako azken 300 hilabetetako kotizazio‑oinarrien batura) / 350
350 zatitzaileak doikuntza tekniko bat sartzen dio azken 25 urteetako epeari, azken zenbatekoa zertxobait murriztuz. Hori gertatzen da aparteko ordainsarien eragina txertatzen delako.
Egokitzapenak azken urteetan
Hala ere, azken urteetan egindako pentsio erreformek aldaketa garrantzitsu bat ekarri dute kalkulu sistemara, jada Gizarte Segurantzaren simulagailuan ikus daitekeena. Orain arte azaldu dugun eredua (azken 25 urteetako kotizazioak hartu eta horien batez bestekoa egitea) ez da desagertu, baina ez da aukera bakarra.
Gaur egun, sistema dual bat ezarri da, eta horren arabera, pentsioa kalkulatzeko bi metodo posible daude. Administrazioak bi kalkuluak egiten ditu, automatikoki onuragarriena aplikatuz.
Alde batetik, metodo tradizionala mantentzen da. Eredu horrek jarraitutasuna eta egonkortasuna saritzen ditu, baina ez du aukerarik ematen ibilbideko urte txarrenak baztertzeko.
Gaur egun, sistema dual bat ezarri da, eta horren arabera, pentsioa kalkulatzeko bi metodo posible daude. Administrazioak bi kalkuluak egiten ditu, automatikoki onuragarriena aplikatuz
Bestetik, erreformak sartutako aukera berrian, azken 29 urteak (348 hilabete) aztertzen dira, baina langileari aukera ematen zaio tarte horretako 2 urte txarrenak (24 hilabete) baztertzeko. Praktikan, horrek esan nahi du 348 hilabetetik 324 hilabete onenak hartzen direla kalkulurako.
Aldaketa horrek ondorio ekonomiko argiak ditu. Orain arte, azken urteetan izandako kotizazio baxuek edo langabezia aldiek zuzenean jaisten zuten batez bestekoa eta, ondorioz, pentsioa. Sistema berriarekin, ordea, urte horiek kanpoan utz daitezke, eta horrek batez bestekoa hobetu egiten du.
Doikuntza, eta ez erabateko aldaketa
Garrantzitsua da ulertzea azaldutakoa ez dela erabateko aldaketa bat, baizik eta doikuntza bat. Sistemak ez du uzten nahi beste urte baztertzen, ezta ibilbide osoa “optimizatzen” ere. Gehienez ere bi urte txarren eragina leuntzen da. Horregatik, kotizazioaren egonkortasunak funtsezkoa izaten jarraitzen du.
Adibide sinple batekin ulertzen da hobeto. Pentsa dezagun langile batek 27 urtez 2.000 euroko oinarriarekin kotizatu duela, baina azken 2 urteetan 800 euroko oinarria izan duela. Sistema zaharrean, bi urte horiek batez bestekoak nabarmen jaisten zuten. Sistema berriarekin, bi urte horiek baztertu daitezke, ondorioz, oinarri arautzailea handiagoa izango da, eta baita azken pentsioa ere.
Sistemak ez du uzten nahi beste urte baztertzen, ezta ibilbide osoa “optimizatzen” ere. Gehienez ere bi urte txarren eragina leuntzen da
Erreforma honen helburua argia da: lan ibilbide gero eta irregularragoetara egokitzea. Krisi ekonomikoak, enpleguaren prekarietatea edo ibilbide profesionalen aldaketak gero eta ohikoagoak direnez, sistemak neurri batean malgutasuna irabazi du.
Ondorio nagusia da gaur egun pentsioaren kalkulua ez dela lehen bezain “zurruna”. Hala ere, oinarrizko logika bera da: zenbat eta gehiago eta hobeto kotizatu, orduan eta pentsio handiagoa.
Kalkuluaren hurrengo urratsa
Kalkuluarekin jarraituz, behin oinarri arautzailea lortuta, kotizatutako urte kopuruaren araberako portzentajea aplikatzen da. Sistemak oinarri arautzailearen %50 aitortzen du 15 urte kotizatuta daudenean, eta hortik aurrera pixkanaka handitzen da, indarrean dagoen trantsizio egutegiaren arabera, %100era iritsi arte, gutxi gorabehera 36 urte eta erdi edo 37 urteren bueltan.
Gizarte Segurantzako Lege Orokorreko 210.1 artikuluak hala zehazten du:
- 15 urte kotizatuta → Oinarri arautzailearen %50 .
- Kotizatutako hilabete gehigarri bakoitzagatik, lehen hilabetetik 49. hilabetera arte: +%0,21 hilabeteko.
- Kotizatutako hilabete gehigarri bakoitzagatik 50. hilabetetik 209. hilabetera arte: +%0,19 hilabeteko.
- Gaur egun %100era 36 urte eta 6 hilabeterekin ailegatzen da
Eskema horrek hainbat ondorio ulertzeko aukera ematen du. Lehenik, ez dela garrantzitsua soilik zenbat kotizatzen den, baizik eta zenbat denboraz kotizatzen den. Bigarrenik, lan‑ibilbide osatugabeek zigor bikoitza dakartela: oinarri arautzailea murrizten dute eta aplikatu beharreko portzentajea ere bai. Eta hirugarrenik, ikuspegi praktikotik agian garrantzitsuena dena, sistemak egonkortasuna eta kotizazioaren jarraitutasuna saritzen dituela.
Kalkulu horri, hala dagokionean, murrizketa koefizienteak edo igoerak gehitu behar zaizkio. Esate baterako, erretiro aurreratuak pentsioan murrizketa iraunkorrak dakartza, eta erretiroa atzeratzeak, aldiz, igoerak edo ordainketa gehigarri puntualak sor ditzake.
Mekanismo oso horrek, gainera, erronka estruktural nabarmen bati egin behar dio aurre. Biztanleria zahartzen ari da, bizi itxaropena handitu da eta pentsiodun bakoitzeko kotizatzaile kopurua murriztu. Horri gehitu behar zaio gero eta irregularragoak diren lan‑ibilbideak dituen lan‑merkatu bat. Emaitza ez da sistemaren berehalako kolapsoa, baina bai etengabeko doikuntzen beharra. Azken erreformek norabide horretan egiten dute: erretiroa atzeratzeko pizgarriak, kalkulu‑aldien luzapena edo diru‑sarrerak indartzea.
Jarrera pasiboa herritarren kaltetan
Egoera honetan, herritar batek egin dezakeen akatsik handiena jarrera pasiboa hartzea da. Etorkizuneko pentsioa nahikoa izango dela pentsatzea, norberaren kotizazio‑ibilbideari erreparatu gabe, askotan segurtasun faltsu bat da. Lan‑bizitza berrikustea, une bakoitzean zergatik kotizatzen den ulertzea edo erabaki profesional jakin batzuen eragina aurreikustea ekintza errazak dira, baina epe luzera alde ederra ezar dezakete.
Erabakigarria eta garrantzitsua da kotizazio hutsuneak saihestea. Sistemara ekarpenik egiten ez diren aldiek pentsioaren kalkulurako oinarria murrizten dute, eta ondorioz, azken zenbatekoa ere bai. Era berean, komeni da lan ibilbidearen azken urteetan arreta berezia jartzea, egungo kalkuluan eragin handiena dutenak direlako. Itxuraz eragin txikia duten erabakiek, hala nola lanaldi murrizketa bat edo kotizazio erregimen apalagora pasatzea, espero baino eragin handiagoa izan dezakete.
Lan‑bizitza berrikustea, une bakoitzean zergatik kotizatzen den ulertzea edo erabaki profesional jakin batzuen eragina aurreikustea ekintza errazak dira, baina epe luzera alde ederra ezar dezakete
Azkenik, gero eta nabarmenagoa da pentsio publikoa aurrezki pribatuarekin osatzeko beharra. Helburua ez da sistema ordezkatzea, haren mugak ulertzea baizik. Pentsio planen, inbertsio funtsen edo aurrezki sistematikoko estrategien moduko tresnek epe luzerako segurtasuna ematen duen osagarri bat eraikitzeko aukera ematen dute. Aldaketa demografiko eta ekonomikoen testuinguruan, erretiroan diru sarrera iturriak dibertsifikatzea ez da aukera hutsa, baizik eta gomendio zentzuduna.
Laburbilduz, pentsio sistema ez da ulertezina, baina herritarraren aldetik ahalegin jakin bat eskatzen du ulertua izateko. Gakoa ez dago soilik sistemak etorkizunean zer egingo duen jakitean; pertsona bakoitzak horrekiko duen jarreran ere badago. Izan ere, arauak aldatu daitezkeen arren, bada beti bere horretan dirauen zerbait. Sistema zenbat eta hobeto ulertu, orduan eta erabaki hobeak hartu ahal izango dira.